Grigori Aleksándrovich Potemkin, para non magoar os sentimentos de grandeza de Catarina II, argallou, en 1787, un conxunto de aldeas portátiles que armaba e desmontaba pautando o itinerario da tsarina por Crimea. O territorio, anexionado ao imperio catro anos antes, cartografaba unha paisaxe derrotada pola fame negra e a pobreza dos súbditos. Na súa viaxe de recoñecemento polas beiras do Dnieper, a Gran Catarina contemplaba, grazas ao enxeño de Grigori Aleksándrovich, un horizonte de vilas farturentas e unha masa de campesiños felices, repoludos e vestidos sempre de festa. A emperatriz retornou a San Petersburgo enfeitizada pola prosperidade das novas terras e Potemkin gañou o seu favor e a sona de ser un excelentísimo gobernante.
Co paso dos anos, novas aldeas potemkin serían levantadas para agochar as desgrazas das nacións aos seus cidadáns e cidadás e, mesmo, para fantasiar institucións supranacionais e globais ao servizo dun optimismo obrigado. Con todo, no primeiro cuarto do século XXI, a Gran Recesión, a pandemia da COVID, os efectos negativos do cambio climático, as renovadas vocacións imperiais ou o infame xenocidio perpetrado en Gaza contribuíron a esborrallar algunhas das aldeas potemkin que aínda se mantiñan en pé tras a fin da Guerra Fría. Arestora, asistimos ao derrube dunha delas: a orde mundial baseada en normas.
Diante da nova orde mundial da forza, é estratexicamente imprescindible unha gran coalición cidadá para avanzar na construción federal dunha democracia solidaria en Europa.
A xeopolítica do desquite
En 2025, Andrea Rizzi, xornalista correspondente de Asuntos Globais de El País, publicou La era de la revancha, un ensaio no que trata de explicar os vertixinosos cambios xeopolíticos do noso tempo. Do optimismo imperante, no cambio de século, sobre o triunfo da democracia, a fin da historia e as bondades da globalización ao seu cuestionamento frontal, nos anos vinte, debido, segundo Rizzi, a unha vaga de fondos e variados resentimentos.
Na nova era, tensionada polo desexo de desquite, conflúen o desafío das potencias orientais —Rusia e China— á hexemonía occidental; o empoderamento dalgúns países do Sur Global que esixen relacións cos países do Norte máis equilibradas e equitativas tras séculos de espolio (neo)colonial; e a emerxencia e avance impetuoso do populismo ultraconservador en Estados Unidos e Europa que aceleran unha deturpación autoritaria das democracias liberais.
Como apunta Rizzi: «O asalto á democracia xa non é só o Kremlin […], senón tamén outro desde a Casa Branca […]. A vella orde desfaise, esnaquízase. Na desorde, prospera a impunidade, que non é nova pero prolifera grazas á ruptura de equilibrios e á parálise das institucións […]. A vitoria de Trump promete dar un enorme impulso a todo isto: reconfiguración, fragmentación, erosión democrática, manipulación do debate público. Demagogos, tiranos e oligarcas avanzan».
As peores previsións de Rizzi sobre a autocracia imperial de Trump confírmanse en cada telexornal. En «A hora da resistencia antifascista» (El País, 18.01.2026), Rizzi completa o seu cadro: «Cada vez caben menos dúbidas, desgraciadamente, sobre os instintos fascistoides do movemento instalado no poder no que foi o grande aliado de Europa nas últimas oito décadas, EE.UU.». Europa baixo o fogo amigo
As súas imposicións arancelarias tiveron unha fraca contestación en Europa. As esixencias orzamentarias para aumentar os gastos militares asumíronse mansamente. A publicación da Estratexia de Seguridade Nacional (NSS) de Estados Unidos foi acollida con perplexa pasividade nas chancelerías europeas, malia sinalar unha viraxe radical da Casa Branca no tocante ás súas alianzas transatlánticas.
A NSS 2025 sinala Europa como unha aliada pouco confiable, á que agora se quere, cun indisimulado desprezo das institucións comunitarias, impoñer unha relación de incondicional subordinación política, económica e militar. Washington desexa establecer unha relación preferente con «nacións soberanas», non cun actor unitario europeo, que lle permita redeseñar doadamente a outrora hexemonía occidental como un inequívoco dominio imperial estadounidense.
A fin da vella orde e unha nova Unión Europea
No seu primeiro mandato, en 2019, Trump definiu a adquisición de Grenlandia como «o negocio inmobiliario máis grande do mundo». Despois, adiantou unha opción de compra pero, co cambio de ano, ante a oposición do autogoberno groenlandés e do Goberno dinamarqués, o presidente estadounidense non descartou o uso da forza para facerse co control dese territorio. Encoraxado polo éxito da súa intervención, á marxe de toda legalidade, en Venezuela, Trump non dubidou en forzar unha crise diplomática cun país membro da UE e da OTAN. Por vez primeira, as luces de alarma prenderon entre os antigos aliados.
Na cimeira de Davos, o primeiro ministro canadense, Mark Carney liderou a fronte de firmeza e sinalou cruamente: «A orde baseada en normas tende a desaparecer. Os fortes actúan segundo a súa vontade e os débiles sofren as consecuencias», e chamou ás potencias medias «a actuar xuntas, porque se non estás na mesa, estás no menú. As grandes potencias poden permitirse actuar soas. […] Non é o caso das potencias medias».
Non é o caso, tampouco da Unión Europea, aínda que unha parte do mandatarios europeos cren máis oportuno contemporizar e pensan que é posible retornar á vella orde. «A nostalxia —como apuntou Carney en Davos— non é unha estratexia». A súa indolencia rematará por facer da Unión Europea unha nova aldea potemkin, un espazo institucional empobrecido e ao servizo de políticas de servidume voluntaria. Chegou a hora da resistencia antifascista fronte ás ambicións das autocracias imperiais, certo, e, diante da nova orde mundial da forza, é estratexicamente imprescindible unha gran coalición cidadá para avanzar na construción federal dunha democracia solidaria en Europa. Con urxencia e afouteza.
Foto de apertura de Antoine Schibler en Unsplash
