A maior parte das veces o cerne da idea poética aparéceme coma un fulgor, coma un raio de pensamento revelador. Trato de prolongar o abraio, de expandir a epifanía, de aprehender o kairós. Se, ao bifurcar o concepto ou o verso inicial -que a veces vén xunto ao resplandor e outras non- “L’éclair me dure”, como escribe René Char, empezo a escribir. Se o poema que deriva dese proceso vai tecéndose con outros versos que compoño desde o estímulo primeiro o proxecto empeza a esixir o marco dunha constelación reflexiva. Esta ten para min unha parte intuitiva, irracional e, outra, profundamente filosófica. Dalgún xeito, hai traballos artísticos cos que podería parafrasear a Luísa Villalta e afirmar que “ao outro lado da poesía” está a filosofía, na construción do discurso artístico que prolonga o alustro.
Alén do proceso creativo, quizais lixeiramente romantizado, aínda que por completo honesto, fascíname reflexionar sobre as obras de arte en xeral e as vinculadas co poético e coa poesía en particular. Ao outro lado do espello, no marco analítico, académico, lembro a un profesor da facultade defendendo que a filoloxía non era unha disciplina adxacente ou complementaria da filosofía, que unha non se podía explicar sen a outra nin viceversa.
Mais, paradoxalmente, foi nas aulas doutro docente universitario, máis heterodoxo, onde consolidei a revelación dun dos vínculos entre poesía e filosofía. Analizando o brillante poemario Altazor de Huidobro, o profesor explicou, baseándose en Bourdieu, como o descenso en paracaídas do eu lírico supoñía unha ruptura coa Unidade, que mediante o descenso, a fractura da linguaxe e a risa desafiante disgregaba toda concepción monolítica -unha Verdade, un deus, un estado, unha lingua única- desintegrándoa. Así, a partir dos acontecementos -tamén dos acontecementos sociais e políticos, como puido ser o afundimento do Prestige e o movemento Nunca Máis por exemplo, 15M, ou mesmo a actual resistencia contra a instalación de Altri- o suxeito pensante debe reconstruír as verdades, múltiples, propias, cohesionando esas fraccións heteroxéneas e asimilando a diversidade. Por iso no final de Altazor xorde a “nova linguaxe” -unha “lingua mollada en mares non nacidos”: Ai aia aia / ia ia ia aia ui / Tralalí / Lali lalá / Aruaru / urulario. Unha lingua que é tamén música fonética. Aínda así, nun fermoso paradoxo, o docente lembrou que as verdades de cada disciplina non tiñan por que ser transferibles ás da outra; a política ten as súas “verdades”, non aplicables á filoloxía ou á filosofía.
O “entusiasmo reflexivo” -en palabras e conceptos de Vicenç Llorca- que me produciu aquela clase foi tal que nunca máis deixei de cavilar sobre esa cuestión. Curiosamente, asaltábame cada vez que me emocionaba desde o poético e me ilusionaba desde o filosófico, cun fragmento dos Lieders de Rosalía de Castro que describen tal cal as ideas antes desenvoltas: co seu descenso e ascenso -en parasubidas, como Altazor– “Libre es mi corazón, libre mi alma, y libre mi pensamiento, que se alza hasta el cielo y desciende hasta la tierra, soberbio como el Luzbel y dulce como una esperanza”, e mesmo coa risa que disgrega a Unidade, a “Verdade” imposta e mediante os acontecementos -como o nacemento da primeira vaga feminista- logra rebelarse e construír o seu propio sistema de valores: “Cuando los señores de la tierra me amenazan con una mirada, o quieren marcar mi frente con una mancha de oprobio, yo me río como ellos se ríen”.
Gustaríame expresar que me interesan especialmente eses espazos trans, as fendas onde conflúen e se hibridan as artes, as linguaxes creativas e o pensamento.
En relación con isto, regresando ao plano creativo, concibín Árbores no deserto (Galaxia, 2020), desde a unión explícita entre poesía e a filosofía, pois tezo poemas tras disgregar os discursos de once pensadoras feministas, empregando técnicas subxacentes propias das artes plásticas -como o collage, o tachismo- ou a improvisación e a reconstrución en escena pertencente ás artes vivas. Como non podía ser doutro xeito, entre as homenaxeadas e glosadas non faltan Rosalía de Castro e un fragmento dos Lieders, e María Zambrano.
Curiosamente, a forma en que a filosofía e a poesía se relacionan coa unidade e co heteroxéneo é un dos primeiros e máis importantes temas que Zambrano aborda en Filosofía e poesía. Para ela a filosofía procura a unidade desde as cuestións mesmas que formula, desde a concepción do ser, e camiña cara a unha unidade absoluta, perseguindo o “un”, mentres que a poesía fica no múltiple, en cada cousa e a súa aparencia, de xeito disperso e só chega a unha unidade incompleta que é o poema polo emprego da palabra, pola condición da palabra. O poeta abrangue, así, o que é, e mesmo o que non é, e incluso emprende a ardua tarefa de que o todo múltiple chegue a ser. Resulta así interesante reparar ademais en como o ser da poesía se produce despois, cando o poema xa é. Anota ademais a autora que non acontece o mesmo coa música, pois a unidade é inherente á súa creación.
Aquí poderiamos regresar a Luísa Villalta e reflexionar sobre como esta autora crea un código creativo e un discurso de pensamento propio que sitúa o son na orixe común da música e da poesía e acaba por unilas nunha linguaxe única, creando unidade a través do poema.
Desde unha perspectiva contemporánea, e desde esa capacidade do pensamento poético para conceder unidade á disgregación de múltiples partes heteroxéneas, ou do filosófico para construír “verdades” desde a mesma diversidade, tras romper a Unidade das Verdades absolutas dadas, gustaríame expresar que me interesan especialmente eses espazos trans, as fendas onde conflúen e se hibridan as artes, as linguaxes creativas e o pensamento. Como contestaba o poeta chileno Zurita nunha entrevista: “sen ferida non hai arte e a ferida é a fisura por onde sae o poema”.
Neste punto, non podo evitar pensar no inicio de Dysphoria mundi, onde Paul B. Preciado sostén: “non vemos nin entendemos o mundo, percibímolo esnaquizándoo a través das estreitas categorías que nos habitan. A dor que a miúdo sentimos ao estar vivas é a dor desta negación do mundo e do seu sentido”.
Precisamente Santiago Alba Rico en Ser o no ser (un cuerpo) chama a atención, desde unha perspectiva crítica, sobre a obsesión do ser humano por clasificalo todo e repara no medo e a desconfianza ante o que non encaixa nesas taxonomías, poñendo como exemplo o queer que transcende as concepcións binaristas. Isto enlaza co que Zambrano expoñía en canto a que o poeta non teme á nada e tampouco ao descoñecido ou ao inclasificable, podería engadirse.
Nese senso, paréceme moito máis próxima a abstracción da reflexión poética e filosófica, coas súas néboas e claros que nos iluminan […] , que a irrupción dos ritmos frenéticos das IA.
Existe, iso si, outro perigo na actualidade, inconcibible na época de Zambrano, a pesar de vivir ata os anos 90 do pasado século, e sobre o que advirte Alba Rico igual que todos os filósofos contemporáneos: a IA e a aceleración dos acontecementos debido ás tecnoloxías. Eses factores si que deixan fóra de xogo á poesía e á filosofía, os tempos humanos para compoñer versos, para descifralos profundamente e xa non digamos para construír e comprender o pensamento filosófico. A tecnoloxía asociada ao capitalismo máis fero chegan mesmo, como sinala Alba Rico, a suprimir certos acontecementos naturais, como o acceso a calquera produto en calquera época do ano ou a eliminación dos rituais.
Nese senso, paréceme moito máis próxima a abstracción da reflexión poética e filosófica, coas súas néboas e claros que nos iluminan, cos seus ritos asociados ao humano, coas súas hibridacións naturais que superan as teimas taxonómicas das academias, que a irrupción dos ritmos frenéticos das IA, das tecnoloxías e do capital, que poden chegar mesmo a anular os grandes relatos filosóficos, históricos ou literarios.
Se o suxeito pensante é quen aínda de cohesionar a disgregación da Unidade e a Verdade única, establecida, tras os acontecementos, nesa reconstrución das verdades diversas o poético e o filosófico contribúen conxuntamente a erixir, por que non, tamén as utopías.
Cando estou creando poesía, desde o subconsciente son a mesma persoa que le a Zambrano, a Platón, a Nietzsche ou a Paul B. Preciado. Están dentro de min os seus pensamentos, aínda que non sexa de maneira explícita, aínda que non os empregue para nada do xeito en que os usaría para escribir un artigo. Pero están aí, “bailando con cadeas”, que diría o autor do tan literario, tan sumamente poético Así falou Zaratustra.
Se o suxeito pensante é quen aínda de cohesionar a disgregación da Unidade e a Verdade única, establecida, tras os acontecementos, nesa reconstrución das verdades diversas o poético e o filosófico contribúen conxuntamente a erixir, por que non, tamén as utopías. As utopías, tan platónicas, tan marxistas, tan sumamente literarias; as utopías que precisan da filosofía e da poesía para ser concibidas.
A fortaleza da diversidade, lema tan europeo, tan propio do vello continente berce da filosofía occidental e dos máis sublimes movementos poéticos ao longo da historia, é quizais a utopía á que a poesía e a filosofía poden aspirar e facer que sexa pensada, facer incluso que sexa, que pase da potencia ao acto.
Quizais por iso os poderes que dominan e tratan de monopolizar a tecnoloxía, a IA e o capital se esforzan tanto en homoxeneizar ao ser humano, en concibilo como unha masa indisoluble, en rematar cos grandes relatos, cos rituais e mesmo cos acontecementos, en concederlle ao algoritmo unha autoridade taxonómica que o clasifique todo baixo prexuízos moitas veces racistas, machistas e homófobos.
Por todo isto resulta urxente, desde a calma, utópico, desde a convicción da posibilidade, e poético desde o filosófico, que reivindiquemos a reflexión conxunta a partir dos acontecementos, sumando as forzas das humanidades e prolongando o alustro da lucidez primeira para reconstruír outras certezas e realidades, onde o diverso e o heteroxéneo conformen unidades harmónicas que non temen ao caos. “L’éclair me dure”, Lali lalá / Aruaru / urulario.
