Xa nos máis antigos relatos o home violento, sanguinario e violador ocupou o centro. Ou non é certo que a Ilíada se abre coa disputa entre Aquiles e Agamenón por quedarse coa doncela Briseida, a das fermosas meixelas? É dicir, por se quedar en exclusiva co dereito de violar a unha malfadada muller, vítima colateral dunha guerra de homes. Mais neses vellos relatos a brutalidade do heroe era revestida dunha retórica virtuosa. Como o salientou cruamente Nietzsche na súa Xenealoxía da moral, o bo en orixe non foi outra cousa que aquilo que servía aos intereses dos fortes e poderosos. Visto deste xeito, alguén podería defender que o xiro cínico dos relatos contemporáneos non fai senón despoxar desa retórica moral á vella figura do heroe, revelando a súa verdadeira natureza, ao xeito en que Maquiavelo no Renacemento desmontou o discurso da lexitimidade do poder reducíndoo á súa oculta verdade: a pura e desapiadada forza.
Mais tamén cabe outra lectura. Desde a catástrofe moral das dúas guerras mundiais e a ignominia nazi, a humanidade parecía ter abrazado o vieiro proposto por Kant na súa Paz perpetua, é dicir, reclamar para a orde internacional un pacto social análogo ao que os estados democráticos (el aínda falaba dunha república por instituír) teñen constituído. De algún modo a incorporación de todos os estados do mundo á organización das Nacións Unidas e a aprobación da Declaración Universal dos Dereitos Humanos foi un paso nesa dirección. E de algún xeito, atrévome a postular eu, ese consenso arredor dos dereitos humanos viña operando coma referente ideal de aspiración moral que tamén influía nos construtores dos relatos. Nese contexto, o xogo descarnado e amoral do poder desprázase desde o poder político ao ámbito ilegal da delincuencia. As películas de gangsters ou o noir francés rescatan a figura do vello heroe masculino violento, xa liberado de calquera adorno moral.
Mais desde a saga do Padrino á televisiva dos Soprano, como desde os filmes de Scorsese á excepcional The Wire, cabe enxergar unha dobre liña discursiva. Por unha parte, a brutalidade das decisións dos protagonistas no plano da disputa dos espazos de poder coas bandas rivais fica reducida a unha cuestión de business (“non é nada persoal, só negocios”) na que domina o implícito de que as obrigas morais non xogan aí ningún papel; por outra, o espazo narrativo é ocupado cada vez máis pola vida familiar na que aí si rexen unhas férreas normas de respecto que remiten ao que Kohlberg chamaría un nivel de moral convencional centrado na defensa dos intereses próximos (da familia, da tribo), cun reparto de roles entre a matriarca (a mamma) que exerce o “poder” de portas a dentro, e o patriarca, eixo superior heteronómico indiscutido. Por outra, a política aparece contaminada polos métodos mafiosos, suxerindo outro implícito: que, por debaixo da aparencia de respecto a valores éticos superiores, de facto o seu xogo de poder está sometido ás mesmas regras amorais que imperan na violencia gangsteril.
A miña hipótese é que esa dobre dialéctica discursiva está saltando das pantallas á acción política real cun sentido que vén rachar co consenso postbélico da segunda metade do século XX. O que significa que a cidadanía semella aceptar a interpretación cínica do realismo político maquiavélico: non hai diferenza entre a disputa polo poder gangsteril e a loita política. Non hai diferenza entre un líder político e o xefe dunha banda mafiosa. Nada é persoal (moral), redúcese todo a negocios e a regra que impera nos negocios é a lei do máis forte. Dado este paso, por que non votar por un líder político que concibe abertamente o exercicio do poder político ao xeito dunha familia mafiosa? Por que escandalizarse de que instrumentalice ese poder en beneficio do único ámbito que lle merece respecto, é dicir, a súa propia familia, cando non simplemente o seu egoísmo megalómano? Por que seguir crendo nas virtudes democráticas? Por que reclamar que sexan respectadas?
As pantallas xa nos tiñan amosado a deriva nesta dirección en series como House of Cards. Agora a realidade as imita e vemos a réplica da figura de Frank Underwood (moito máis ignorante, moito máis amoral e brutal, xa nada disimulado) sentada na presidencia dos Estados Unidos de América. Todo o consenso arduamente construído arredor dunhas institucións internacionais sometidas a regras de respecto mutuo entre estados e (cando menos retoricamente) dos dereitos humanos, fica reducido ao dictum do vello Corleone: voulle facer unha proposta que non poderá rexeitar.
