Foto de apertura: Jürgen Habermas nunha conferencia impartida na Willy Brandt House en Berlín, novembro de 2007.
Sobre a morte da figura do intelectual
Coa morte de Jürgen Habermas, aos 95 anos de idade, coido que só permanecen vivos dúas figuras relevantes da xeración de pensadores da que o mesmo Habermas formaba parte: o centenario Edgar Morin (104 anos) e o nonaxenario Noam Chomsky (95 anos), este último lamentablemente xa imposibilitado, por unha grave doenza, de seguir exercendo calquera labor intelectual. Da morte da figura do intelectual vénse falando desde hai ben tempo, posiblemente despois da desaparición de Jean Paul Sartre e da súa némese, Raymond Aron, nos vivos debates filosóficos, culturais e políticos na Francia dos anos sesenta e setenta. Unha morte seguramente proclamada de forma precipitada, coma o sería dicir hoxe que co pensador alemán morre, esta vez si!, definitivamente, o intelectual. Coma tamén o é afirmar que con el conclúe a Escola de Francfurt, á que o seu nome quedou asociado desde a súa primeira publicación, porque, se con el se falou da segunda xeración dos francfurtianos, desde hai anos xa se ve en Axel Honnet ao continuador da terceira xeración e mesmo xa hai quen fala dunha cuarta. Mais si hai un tipo de intelectual, ou un modo de exercer o liderado intelectual, que se cadra non é erróneo dicir que conclúe en Habermas, Chomsky e Morin.
Hai unha dimensión que, coma xa teño sinalado algunha vez, ten para min escaso interese, e mesmo me parece que pode ser considerada negativa: a da voz do sabio venerado, a quen se escoita coma ao oráculo que nos marca o camiño, nos deseña o futuro. Ese tipo de intelectual pode acabar sendo máis un rémora ca non un apoio na pretensión ilustrada de formar cidadáns emancipados. Pero moitas veces o intelectual foi visto así, case sempre malgré lui, non poucas veces mediante operacións interesadas de endeusamento ou mitificación que finalmente serviron coma mecanismo de desartellamento do potencial crítico do seu discurso, reducido a unha voz que, si, cómpre escoitar, mais nunca seguir. Algunha vez o propio Habermas foi obxecto dunha operación dese tipo: lémbrese a Aznar instrumentalizando o seu concepto de “patriotismo constitucional”, reducido a simple eslogan baldeiro ao servizo do españolismo máis rancio.
É este o tipo de intelectual que, se cadra, pódese considerar hoxe, senón extinto, en vía de extinción.
Hai unha segunda dimensión que ofrece máis interese. É a do estudoso das ideas (e aquí non temos por que pensar exclusivamente na filosofía ou nas humanidades, tamén hai exemplos de científicos que souberon actuar desde esta segunda dimensión) que non se limita a operar dentro do ámbito institucional da academia (as universidades, os laboratorios, os congresos, as revistas especializadas) senón que compromete o seu pensamento e a súa voz na pescuda colectiva do ben común. Non esquiva facer uso da súa auctoritas para contribuír ao debate público, non baixo a pretensión dogmática de pechalo “sentando cátedra” e excluíndo outras voces, senón aceptando ser un máis, sempre disposto a escoitar e confrontar outros argumentos, ao tempo que usa o prestixio da auctoritas para amplificar a difusión e ampliar a participación da cidadanía no debate. Ese foi sen dúbida o caso de Habermas, como tamén de Chomsky e Morin, ningún dos cales eludiu “manchar” a súa “pureza” académica entrando en discusións socialmente divisivas, como, por poñer un só exemplo, no caso da chamada polémica dos historiadores en Alemaña, nos anos 80, opoñéndose aos intentos de Ernst Nolte de dar por pechada a singularidade alemá do seu pasado nazi, relativizando a magnitude dos campos de exterminio coma unha continxencia histórica que cumpría “superar”, é dicir, esquecer.
A extinción da voz do intelectual
É este o tipo de intelectual que, se cadra, pódese considerar hoxe, senón extinto, en vía de extinción. Non pola renuncia dos intelectuais sociolóxicos (é dicir, as persoas que se dedican profesionalmente ao traballo coa ideas) a seguir exercendo a vella función de participar na deliberación pública sobre que tipo de sociedade queremos, é dicir, a ser uns axentes máis (non necesariamente os principais, mais tampouco carentes de importancia) das democracias deliberativas que o propio Habermas sinalou coma o ideal democrático ao que se debería aspirar. O que hoxe contemplamos, o que constitúe xusto un dos factores de desmontaxe do humus, dito ao modo de Bourdieu, é dicir, do biotopo que fixo posible a emerxencia e consolidación da figura do intelectual, é o avance disque inexorable dun ámbito mediático de difusión das ideas que cada vez fai menos posible que a voz do intelectual se poida escoitar. Habermas era ben consciente deste problema, non en van o seu primeiro traballo publicado foi Historia e crítica da opinión pública (1962). Ese, por certo, foi o meu primeiro contacto con Habermas, a lectura da primeira das súas obras vertidas ao castelán (en 1981). Nese estudo sobre os órganos de influencia (prensa, radio, televisión) sobre a opinión pública nas democracias dos anos 60, xa advertía contra unha “feudalización” da vida política, a causa da interferencia dos intereses privados no control dos medios. Que cabe dicir hoxe diante dos novos “señores do aire” (como os cualifica o filósofo Javier Echeverría) que impulsan a imparable concentración dos megamedios dixitais? Non sei de ningunha obra na que o autor alemán analizara directamente o actual imperio dos algoritmos na difusión e manipulación das ideas, aínda que seguramente algo diso pode aparecer nunha das súas últimas obras, En la espiral de la tecnocracia (Trotta, 2013), que aínda non puiden ler. En todo caso, nos seus artigos sobre a deriva da Unión Europea (algúns recollidos en ¡Ay, Europa!, Trotta, 2009) non deixou de criticar, sendo coma sempre foi un decidido europeísta, o poder tecnocrático que estaba suplantando ao poder democrático da cidadanía nos organismos da Unión. Un poder dos “expertos” que, finalmente, como puxo de relevo a crise de 2008, é o poder dos banqueiros e dos economistas que exercen como “funcionarios” seus.
Para que a voz do intelectual siga viva
As súas advertencias obviamente tiveron escaso eco e nula eficacia. Por suposto, con isto non quero dicir (lémbrese o sinalado respecto da primeira e errónea dimensión da figura do intelectual) que a solución dos nosos males tivese que estar na escoita positiva da voz do sabio. Hai posicións de Habermas que me pareceron moi cuestionables, coma a súa proposta, tralo seu encontro co cardeal (e logo Papa) Ratzinger, de que o discurso relixioso fose aceptado na súa singularidade excepcional dentro da deliberación democrática, ou a adopción do chamado “complexo alemán” como xustificación para negarse a condenar o xenocidio palestino promovido polo goberno israelí en Gaza.
Mais preguntémonos: na algarabía mediático dixital das redes sociais onde aparentemente hoxe se decide quen son os líderes que cómpre seguir, as consignas que deben ser escoitadas, as ideas políticas que deben ser adoptadas, os problemas que deben preocuparnos, en fin, os produtos que debemos mercar, que diso se trata finalmente, e nada máis ca iso, que lugar cabe agardar que ocupen as palabras de Habermas, Chomsky ou Morin? Que lugar ocupan de feito as ideas dos filósofos e dos científicos nun mundo no que o Gran Home Laranxa preside a democracia máis poderosa do mundo e procede á súa demolición, ao igual que está demolendo o xa de por si feble orde internacional? O intelectual, parece, deixou de ser unha voz na circulación de voces que hoxe posúen capacidade para ser oídas.
Ou… se cadra iso é o que nos queren facer crer. Ou… se cadra, por iso mesmo, hoxe a voz dos intelectuais son máis necesarias ca nunca. Voces que están aí, que se resisten a ser silenciadas. De nós dependen que sigan vivas.
Unha nota final. Falta aquí unha análise das posicións estritamente filosóficas de Jürgen Habermas, que precisan doutro tempo e doutro espazo: a súa monumental teoría da acción comunicativa; o afondamento na distinción entre razón instrumental, razón crítica, razón comunicativa e razón emancipadora; o desenvolvemento da ética do discurso; o seu extraordinario intercambio dialéctico arredor da teoría da xustiza con John Rawls; o seu debate crítico coa posmodernidade e a crítica da ilustración.
Dicir que foi un dos máis grandes pensadores da segunda metade do século XX e o que levamos do XXI é, simplemente, unha obviedade.
