Anxo Garrido é presidente da AEEG (Asociación Española de Estudios Gramscianos), doutor en Filosofía pola UCM cunha tese sobre Gramsci, e investigador visitante en distintas universidades estranxeiras, profesor na UCM, e coordinador de varios libros, entre eles Efecto Gramsci (Lengua de Trapo, 2021) e autor de diversos traballos sobre o xenial sardo, é un especialista no autor e na tradición marxista, aparte doutro campos de traballo no marco da filosofía política. Xoga un papel relevante na recente publicación por parte de Akal dunha nova edición dos Cuadernos de la cárcel, que marca un verdadeiro fito nas publicacións gramscianas. Tivemos a ocasión de conversar con el para falar sobre a incrementada presenza hoxe do que fora fundador do PCI.
“Gramsci é útil aínda para interpretar o presente pola profundidade coa que captura os trazos do funcionamento do poder no capitalismo.”
Gramsci retorna. Está presente nos debates; aumenta o número de publicación. Até hai non moito case desaparecera da arena pública europea. Tivera unha intensa presenza desde finais dos sesenta e durante todo os setenta nun contexto de intensificación das loitas sociais. Despois Gramsci foi lentamente desvanecéndose.
En efecto, aínda que a recepción da obra de Gramsci é moi ampla e sumamente plural, resulta evidente que a popularidade do autor alcanza as súas cotas mais baixas desde mediados dos oitenta ata principios dos 2000. A grandes trazos, poderíamos distinguir un primeiro período da recepción que se circunscribe a Italia e no que a figura de Gramsci opera como un mito constituínte do Partido Comunista Italiano “refundado” coa svolta di Salerno (1944). Esta primeira fase ven marcada pola publicación da edición temática dos Cadernos do cárcere elaborada por Felice Platone e polo propio Togliatti, e poderíamos estendela ate a publicación da Edizione Critica debida ao coidado de Valentino Gerratana e publicada en 1975. Esta última data supón un fito maiúsculo na difusión da obra de Gramsci e un salto cualitativo no que respecta ás posibilidades de aproveitamento teórico da súa obra. Con todo, chama a atención que tras a inmediata aparición dalgúns textos importantes que apuntaban a un salto cualitativo das interpretacións, o interese polo autor esfumarase en Italia: o final do longo 68 italiano, a enorme erosión da capacidade hexemónica do PCI entre as novas xeracións, o Delito Moro (1978) e a conseguinte descrédito da cosmovisión comunista en capas cada vez mais grandes da poboación, o ascenso de Craxi ao poder (1983), etc. … todo isto redundou neste bloqueo do uso e interpretación da obra gramsciana.
A edición Gerratana, en cambio, foi a antesala dunha acusada internacionalización do interese por Gramsci: Inglaterra, Francia, España, India e América Latina produciron, adaptando a recepción ás coordenadas políticas e culturais de cada lugar, numerosas lecturas orixinais dos Cadernos entre 1975 e 1985. Con todo, tras esta primeira internacionalización, a crise do marxismo apuntalada polo auxe do neoliberalismo e a caída do muro de Berlín, coas narrativas sobre a fin da historia que se popularizaron entón, eclipsaron a fortuna de Gramsci durante a década dos 90. Sintetizando moito, poderíamos dicir que o auxe do pensamento antidialéctico neste período, e a súa difusión nas estruturas militantes dos novos movementos sociais, creaba un humus pouco propicio para o uso do autor.
Na década dos 2000, momento no que a crítica da globalización neoliberal produce iniciativas que non se limitan ao repudio moral e á estética resistencialista. Daranse entón as condicións para que Gramsci recobre o seu protagonismo.
Pero ese período de eclipsamento termina.
Só na década dos 2000, momento no que a crítica da globalización neoliberal produce iniciativas que non se limitan ao repudio moral e á estética resistencialista. Daranse entón as condicións para que Gramsci -e sobre todo o concepto de hexemonía- recobren o seu protagonismo. No mundo hispanofalante este cambio concrétase en ciclos de gobernos progresistas latinoamericanos, movementos estruturalmente afíns ao gramscismo, toda vez que o sardo ofrece unha visión do marxismo particularmente útil nun contexto no que a práctica antagonista requiría dunha intervención estatal expeditiva, auspiciada por movementos cuxa base social era notablemente heteroxénea e non reducible ao suxeito “obreiro” o “cidadán”.
Dadas estas coordenadas, non hai dúbida de que a publicación de La razón populista no ano 2005 fixo do concepto de “hexemonía” un dos termos fundamentais do pensamento crítico contemporáneo. Tanto para o caso español, marcado polo ciclo político iniciado pola irrupción de Podemos no ano 2014, como para o mundo anglófono, que determina a pauta da recepción internacional, a actual fortuna de Gramsci resulta incomprensible sen a centralidade da obra de Ernesto Laclau.
Unha centralidade que require matizacións…
En efecto. En primeiro lugar, con todos os seus límites e rumbos, a lectura de Ernesto Laclau é unha lectura teórica de altos voos e que se ocupa seriamente coa obra de Gramsci. En segundo lugar, o uso de Laclau, e de un Gramsci posmarxista auspiciado por Podemos, non ten que ser xulgado segundo os criterios académicos de coherencia, senón en virtude da efectividade política de dita lectura. Así, poderíamos dicir que unha lectura da hexemonía como transversalidade ou como énfase na “esfera cultural” en detrimento dunha “esfera económica” identificada co universo simbólico do obreirismo é, basicamente, indigna da obra de Gramsci (e da de Laclau), pero non cabe dúbida de que estes foron universos discursivos capaces de vertebrar a estratexia dunha forza política que marcou a historia deste país.
Dito isto, é igualmente certo que a quebra política, intelectual e moral de quen abrazou tales discursos supuxo un descrédito da lectura populista de Gramsci.
Con todo, non hai dúbida de que existe un Gramsci despois de Laclau.
A obra do sardo é, por si mesma, útil aínda para interpretar o presente. Pola miña banda, creo que a tal vixencia débese á profundidade coa que Gramsci captura os trazos mínimos do funcionamento do poder político no modo de produción capitalista, elaborando un moi rico instrumental conceptual, ao mesmo tempo moi coherente e particularmente dúctil. Conceptos como hexemonía, revolución pasiva, subalternidade, relacións de forzas ou guerra de posicións, ofrecen un instrumento analítico precioso pola súa capacidade para interpretar, non só distintas conxunturas concretas, senón tamén as transicións entre as diferentes formas de dominación política que se suceden no marco das sociedades clasistas. Creo que neste punto encontra a súa maior actualidade, e isto aínda que a maioría dos usos actuais se centren na chamada “hexemonía cultural”. Ao meu parecer, esta é unha vía morta que non xera senón lecturas banais da súa obra.
Á luz disto, e sintetizando moito, diría que o “gramcismo de dereitas” é en esencia retórica de fantoche con ínfulas intelectuais, non é unha cousa seria.
Un certo recurso a Gramsci, en efecto, vén da man da relevancia das chamadas “batallas culturais”. A dereita e ultradereita desencadearon un forte ataque aos valores que estaban a configurar unha nova cultura (igualdade, xenro, antirracismo, antimilitarismo, dereitos das minorías etc). Sorprende que nesta loita utilicen conceptos gramscianos , como o que mencionas de “hexemonía cultural” (Benoist), de “guerra de posicións” (Bannon) ou o mesmo Trump cando chamaba a establecer un novo “sentido común”.
Coido que, polo que respecta á súa relación con Gramsci, a cousa poderíase enfocar de dous modos. Por unha banda, o chamado “gramcismo de dereitas” non sería senón un intento de dotarse dunha pátina de lexitimidade intelectual que non é exclusiva do dito fenómeno. Poderíamos aducir os exemplos do enfoque neogramsciano nas relacións internacionais ou dalgunhas propostas no ámbito da teoría xurídica que se serven do concepto de hexemonía como un elemento de “distinción” teórica, pero que en absoluto se ocupanse das contribucións do autor en tales ámbitos.
Os fetiches teóricos do gramcismo de dereitas revelan limitacións semellantes. “Hexemonía cultural” non é un concepto gramsciano. As moi contadas ocasións nas que Gramsci utiliza o sintagma refírense case en exclusiva á influencia internacional da literatura francesa do século XIX e ás discusións coa Estética (1902) e a teoría lingüística croceana. A reflexión gramsciana sobre a cultura, así mesmo, está lonxe dese modelo curtopracista que se reduce a “gañar o discurso”. O mesmo ocorre con “sentido común”, trátase dun concepto polisémico e non dotado dunha valoración unívoca no corpus gramsciano, e se houbese que decantarse por un uso predominante, este é mais ben pexorativo: o sentido común como algo que refinar, como algo que librado ás súas inercias produce disgregación política e pasividade. Á luz disto, e sintetizando moito, diría que o “gramcismo de dereitas” é en esencia retórica de fantoche con ínfulas intelectuais, non é unha cousa seria.
Hai outro fío polo que pode observarse unha renovada presenza de Gramsci, e é o do variado fenómeno dos populismos actuais no que están presentes moitos deses conceptos.
En efecto, a miúdo os movementos populistas analizaron a conxuntura e deseñaron as súas estratexias de intervención a partir dos conceptos de “hexemonía” e “sentido común”. Sendo moi sintético, diría que a nota distintiva desta estratexia populista, e que en certo sentido se evidenciaba xa nas complexas relacións entre Marx-Engels-Lenin e os populistas rusos, é que os movementos populistas tenden a ver no sentido común – as concepcións do mundo das clases populares- algo que foi excluído da esfera pública polos déficits democráticos dos nosos réximes políticos. Polo tanto, a fin das estratexias populistas sería dar voz e espazo ás cosmovisións populares para convertelas en elementos definitorios da opinión pública, capaces, en ocasións, incluso de deixar a súa pegada no ámbito xurídico e institucional.
O problema esencial é que a estratexia populista renuncia en boa medida á dimensión pedagóxica inherente á hexemonía, á idea dunha dialéctica entre programa e sentir popular destinada a dotar ao segundo de coherencia e eficacia política. É dicir, mentres que en Gramsci o sentido común representa ao mesmo tempo un punto de partida que debe ser integrado e un grao de desenvolvemento que ten que superarse (recordemos a célebre fórmula marxiana segundo a cal “tamén o educador necesita ser educado”), o modelo populista tende a un esquema meramente pluralista (a influencia de Bobbio sobre Laclau e Mouffe debe subliñarse) no que a hexemonía constrúese pola agregación e xustaposición de demandas que se atopan ao nivel do sentido común, sen modificalas para dotalas de certa coherencia entre si. O resultado, moi a miúdo, é que as contradicións internas vólvense inxestionables e os particularismos non traballados xeran o humus da escisión e as purgas perpetuas, amén dunha cultura militante irrespirable.
Estamos nun momento de recomposición xeopolítica, que parece retrotraernos aos tempos hobbesianos, nunca en verdade superados, de claro reparto do mundo en espazos e a un novo sometemento dos países en posicións subalternas. Curiosamente, Gramsci, que foi un autor centrado en boa parte en entender a derrota da revolución en Occidente, foi tamén un autor fecundo no chamado Sur global, nos países que sufriron a colonización. Hai un Gramsci hoxe tamén desde a perspectiva do subalternismo mundial. ¿Crees que Gramsci aporta relevantes conceptos para afondar nesa perspectiva?
Sen dúbida. Mencionamos xa os intentos de usar a Gramsci no ámbito das relacións internacionais, intentos que cada vez se volven mais sofisticados e fieis á súa obra. Por outra banda, poderíamos dicir que o problema do nacional-popular resultou central naqueles países nos que a integración na vida estatal das masas de traballadores formais e informais encontrara límites significativos, o que lastraba a aplicación efectiva dos dereitos de cidadanía. Gramsci ofrecía aquí un marco interpretativo útil para aquelas posturas que pretendían levar a cabo procesos de democratización do Estado, é dicir, de integración das masas nas institucións oficiais ou, dito doutro modo, de redución da brecha entre o nacional e o popular (as lecturas de Zavaleta e do grupo Pasado y presente responden, paréceme, a este índice histórico).
En xeral, esta idea do nacional-popular apunta ao problema da relación das clases subalternas coas institucións oficiais. A dicir verdade, non estou seguro de que na conxuntura presente a estratexia nacional-popular, tan importante nas loitas progresistas latinoamericanas dos últimos 50 anos, poida replicarse. Con todo, si creo que a idea gframsciana de subalternidade, que non se refire a mera dependencia respecto ao hegemōn senón á posición non-privilexiada dentro dun esquema de interdependencia asimétrica, seguirá sendo útil nesta fase.
A nova brutalidade colonial fúndase en necesidades e intereses perentorios dos distintos centros imperiais e require para satisfacelos, como sempre requiriu, de diversas formas de control do territorio das áreas de influencia. Neste contexto, por forza ábrese o espazo para formas de resistencia e loita en torno aos intereses materiais concretos que motivan a intervención imperialista. Deste modo exacérbanse as contradicións que poñen en tensión tamén a vida política das metrópole. En definitiva, paréceme que o valor heurístico e práctico do concepto gramsciano de subalternidade estriba nese resto de axencia que, a través da idea de interdependencia, vincula aos suxeitos non hexemónicos coa totalidade social.
O que é seguro é que a formación de Gramsci como lingüista ofrécelle ferramentas de enorme valor sen as cales resulta incomprensible a especificidade do seu marxismo.
Hai unha cuestión que me interesaba moito formularche, pois pertences ao moi reducido número de autores que investigou amplamente e en profundidade a cuestión da linguaxe en Gramsci. Por que pensas que foi tan relevante para este filólogo cofundador do Partido Comunista Italiano este tema?
É difícil discernir canto do encontro de Gramsci coa gran teoría lingüística do seu tempo responde a unha continxencia, a que elixira filoloxía como seu ámbito de especialización universitaria, e canto hai nesta elección de xesto político consciente, quizá guiado por intuicións sociolingüística debidas á súa procedencia dunha rexión atravesada por unha diglosia rampante como era Sardeña. O que é seguro é que a formación de Gramsci como lingüista ofrécelle ferramentas de enorme valor sen as cales resulta incomprensible a especificidade do seu marxismo. En xeral, a preocupación pola lingüística histórica, pola elaboración de instrumentos teóricos que permitan dar conta das transformacións dunha realidade tan dúctil como a lingua, é dicir, dun elemento transpersoal, en constante cambio e rexido por procesos causais múltiples e que se sobredeterminan, puxo en garda a Gramsci respecto de calquera forma de esquematismo transhistórico que funcionase como un leito de Procusto ao que haberían de cinguirse os acontecementos. Así mesmo, o estudo das propostas e das dificultades para lograr unha lingua nacional en Italia (e na URSS) entronca fortemente coa idea mesma de hexemonía, coa fixación consensual e non primariamente coactiva das masas a un programa que implica certas formas de normativizade. Así, en termos do modelo teórico, existe unha certa isomorfía entre a creación das costumes na que pode arraigar unha nova regulación xurídica, por exemplo, e o movemento encamiñado a aproximar a espontaneidade comunicativa dunha poboación dada e a correspondente gramática normativa.
Respecto ao carácter relativamente marxinal deste problema, diría que, por razóns obvias, as instrumentalizacións políticas de Gramsci desatendérono. Pero, ademais, cabería sinalar que a relevancia da lingüística (pos)estruturalista no xiro lingüístico contemporáneo tendeu a velar as posibilidades de reconstruír un xiro lingüístico non-estruturalista a partir dos Cadernos do cárcere. Laclau, unha vez mais, resulta exemplar aquí: trátase dun autor que asume plenamente os desenvolvementos do xiro lingüístico e que, con todo, desatende por completo as notas gramscianas dedicadas ao problema da metáfora, ao da traducibilidade ou ás formas da gramática.
Non quixera acabar esta entrevista sen preguntarche pola destacable nova edición española dos Cadernos do cárcere que vén de publicar en tres tomos Akal, e na que colaboras brillantemente cunha invitación á lectura, unhas excelentes introducións a cada un dos 29 cadernos, de valiosa información técnica, contextual e conceptual, e ademais unha sabia e extraordinariamente útil guía de lectura que axuda non só a ler a obra senón a detectar a súa articulación temática e conceptual.
Creo que esta edición cobre un oco importante no mercado editorial. Existían varias edicións en castelán da edición temática, así como unha moi valiosa tradución da edición crítica realizada pola editorial mexicana Era, edición ben importante para a recepción do autor no mundo hispanofalante. Con todo, aínda que fora dixitalizada, era imposible xa conseguir os volumes e quizais resultaba necesario actualizar un pouco a tradución. Neste sentido, creo que a principal contribución da nova edición é o excepcional traballo de tradución realizado por Antonio Antón. Polo demais, tratamos de actualizar un pouco o aparato critico incorporando elementos que a filoloxía gramsciana desenvolveu desde a publicación da edición crítica en 1975. Pola miña banda, tratei de reflectir o pormenorizado traballo de datación dos Cadernos que arranca da publicación en 1984 de L´officina gramsciana de Gianni Francioni, así como de advertir ao lector das peculiaridades do texto: do feito de que se trata dun traballo nunca terminado polo seu autor e dun auténtico labirinto de papel no que a disposición actual das notas non se corresponde coa cronoloxía da súa redacción.
