Nos anos 60 do pasado século, o psicólogo social estadounidense Albert Bandura desenvolveu unha serie de experimentos con nenos que parecían probar que a conduta agresiva na infancia era fundamentalmente o resultado de procesos imitativos. En base a eles, e á Teoría da Aprendizaxe Cognitiva Social na que se enmarcaban, chegouse a afirmar que a reprodución nas pantallas de comportamentos violentos sería responsable do incremento da violencia nas sociedades urbanas contemporáneas. De cando en vez aínda se escoita a algún “experto” (ou “experta”) que asegura que, reducindo a difusión dos filmes e series televisivas violentos, reduciríase o número de roubos, violacións e asasinatos.
Eu descreo deste simplismo redutor mais, ao mesmo tempo, tampouco creo que a dieta de relatos cos que a nosa sociedade alimenta ás novas xeracións e, finalmente, nos alimenta a todos, sexa inocua. Hai quen pensa que alá, nos despachos acristalados dos executivos de Hollywood, e acolá, nos menos glamourosos das produtoras europeas, unhas mentes perversas conspiran para trocarnos a todos en asasinos en serie. Eu creo, máis ben, que o principal motor dos seus intereses, como de toda industria capitalista, é… a pasta, as pelas, os cartos. Así que, se nos venden historias de violentos psicópatas, cínicos ladróns e brutais violadores é porque saben que hai un público ansioso por mercalas. De maneira que a pregunta correcta parece ser, non cal é a axenda oculta dos creadores e difusores de imaxes, senón, como fai o ensaísta Adam Kotsko, Por que nos encantan os sociópatas (Melusina, 2015). Só que a min a súa resposta, que renuncio a explicar (se queren sabela, merquen e lean o libro, que é breve e barato), resultoume decepcionante. Mais tampouco me atrevo a dicir que eu teña outra mellor. Só apenas hipóteses.
O ascenso moderno da democracia como modelo político hexemónico supuxo, como asentou Habermas, a chegada dos tempos postheroicos. Parecera logo que o heroe como violento guerreiro debería deixar o seu lugar protagonista aos novos heroes da vida democrática. Mais, quen son estes?: os (e as) grandes oradores, os/as creadores culturais, os/as educadores/as, os/as científicos/as, mesmo os homes e as mulleres do común, o pobo? Non parece que ningún deles acabara desprazando ao vello heroe de acción. Ben ao contrario, o que noutro Alén (“Unha proposta que non poderá rexeitar”) chamei “o xiro cínico dos relatos contemporáneos” semella amosar a persistencia da atracción do heroe violento, que se tería manifestado nunha dobre etapa: na primeira, a violencia amoral adopta a forma do gángster para, nunha segunda, ir ocupando máis ou menos abertamente o espazo público da política. A pregunta é: non é ese desprazamento a constatación realista de que no fondo, por debaixo da teatralización consensual da vida democrática, non hai gran diferenza entre un líder político e un xefe mafioso? Iso apuntaba eu naquel Alén. Obviamente, o señor laranxa que preside a maior potencia mundial acaba de darnos unha resposta diáfana co seu último acto en Venezuela: efectivamente, non hai ningunha.
A filósofa estadounidense Martha C. Nussbaum afirmaba en El cultivo de la humanidad. Una defensa clásica de la reforma en la educación liberal (Paidos, 2005) que os relatos literarios asustan a imaxinación do neno cos perigos que rodean a vida para que, ao contemplar os abismos que o circundan, se apoie nos adultos para evitar caer neles. E salienta tamén que a cidadanía cultivada, frecuentando as vidas recreadas nas grandes obras literarias, aprende a aceptar a pluralidade de valores e culturas e a asumir a tolerancia. Mais eu, ao lela, non puiden evitar lembrar a outro filósofo, Nietzsche, naquela frase que cita Stephen King na súa novela Misery, frase que abre tamén a notable película que sobre ela fixo Rob Reiner: “Cando miramos durante moito tempo ao abismo, o abismo acaba mirando dentro de nós”. Ou, citando pola tradución de Márcio Pugliesi na edición brasileira de Além do bem e do mal:
“Quem deve enfrentar monstros deve permanecer atento para não se tornar também um monstro. Se olhares demasiado tempo dentro de um abismo, o abismo acabará por olhar dentro de ti.“.
Se cadra Nussbaum, inserida nunha tradición filosófica escasamente proclive á lectura do pensador do martelo, ten menos valorizado a atracción do perigo e o peso contemporáneo do nihilismo. Se cadra, como lle escoitei dicir hai apenas un ano ao profesor José Luis Villacañas, vivimos un retorno do momento hobbesiano, no que outra vez o poder se manifesta abertamente como dono da vida e da morte, deixando atrás o modelo biopolítico foucaultiano. Se cadra…
Como ven, só hipóteses, ningunha certeza.
