Conversar con quen foi un dos teus mestres e mentores sempre resulta un pracer. Máis se é sobre a súa traxectoria profesional e política de cando era mozo e ten ademais París, o galeguismo e o cooperativismo como algúns dos eixos centrais. Uns tempos de mocidade que como el nos sinalaría foron fundamentais na súa formación persoal, profesional e política. A publicación de ‘Un socialismo propio. O cooperativismo no Beiras mozo’ de Carlos Calvo Varela (Companha Editora 2025) permitiunos manter unha conversa a tres arredor destes anos fundamentais e descoñecidos para a xénese do Beiras economista e político.
Facemos aquí un pequeno extracto desta conversa publicada no número 343 da revista Tempos Novos (decembro 2025) e que está dispoñible xa para subscritores e subscritoras en Tempos Dixital.
Gustaríame falar das ideas do libro e relacionalas coa túa traxectoria profesional e intelectual daquela. Chegaches en 1957 cunha bolsa a París. Que supuxo para ti a chegada á capital francesa? Eras unha persoa xa formada, pero imaxino que saltar da España de Franco ao París dos anos 50 foi todo un cambio.
Xosé Manuel Beiras: Exactamente. Nese momento son un mozo de 21 anos que vén de rematar a carreira de Dereito. Xa estivera moi activo no grupo de xente moza que Borobó denominou “La Generación de la Noche” pola longa noite do franquismo e polo nome do xornal vespertino compostelán. Alá estaban dende Xosé Luís Méndez Ferrín a Xosé Luís Franco Grande, canda Xohana Torres ou Bernardino Graña. Era, pois, un mozo moi activo pero tamén unha persoa aínda moi inmadura. Era un rapaz radicalmente nacionalista, mesmo independentista no meu foro interno. Lembro que tras saber da morte de Castelao escribín no meu diario “aquí a única solución é a independencia”. E tiña 13 anos! Ademais de nacionalista, era profundamente republicano, e demócrata, e rotundamente antifascista. Pero nada máis. No plano ideolóxico eu estaba aínda sen formar, e moi influído por Ramón Piñeiro. De todas maneiras, tiña moita curiosidade e gozaba dunha formación literaria e musical relativa. De repente, da Compostela dos anos 50 salto ao París da Rive Gauche daquela época, fase final da IV República, con todo o que iso significaba: a guerra de Indochina e o desastre de Dien Bien Phu, a guerra en Alxeria… Por outra banda, estaba a nacer a Comunidade Económica Europea. E despois os costumes e formas de vivir, as relacións sociais e de parella… Todo era absolutamente novo para min. Mergullei nunha cultura completamente distinta que me ensinou o que era a liberdade e unha sociedade democrática. Iso significou para min.
Imaxinábao. Ti fixeches Dereito, pero tirábache máis a Economía…
XMB: De adolescente quixen ser arquitecto. Despois interesoume a Economía, en parte polas conversas que mantiña con persoas diversas: superviventes do Partido Galeguista, xente nacionalista, xente nova do meu tempo… Aínda non tiña claro que a miña vida profesional se fose centrar na economía. Iso acontece coas estadías en París. En definitiva, despois. Aclaro que a economía entendida como economía política. Nunca tiven na cabeza outra visión.
“Todo era absolutamente novo para min. Mergullei nunha cultura completamente distinta que me ensinou o que era a liberdade e unha sociedade democrática”. Xosé Manuel Beiras
Pregunto isto porque naquela época o pensamento económico con maior enerxía estaba en Gran Bretaña. Penso en Cambridge, onde daba clases o mellor economista marxista do século XX, Maurice Dobb. Neste momento non entraba isto nos teus plans.
XMB: Eu quería facer económicas en Madrid, pero naquel momento era o máis vello dunha familia de nove irmáns e irmás. Non mo podían financiar. Por iso escollo Dereito: porque podo facelo vivindo na casa. O que pasa é que me involucro nos primeiros grupos de mozas e mozos galeguistas nacionalistas, inicialmente na liña de Ramón Piñeiro, e comezo a politizarme e a tomar consciencia da cuestión económica e a súa importancia para o país. Sobre todo, que non valían os esquemas da economía académica para abordar os problemas estruturais da economía e a sociedade galegas. E ademais naquel momento leo un ensaio moi descoñecido de Xaime Illa Couto nun dos cadernos Grial dos anos 50, que eu creo que foi o que elaborou para optar á Cátedra de Economía Política da Escola de Peritos Industriais, que senta as bases da óptica de que a economía convencional non vale para avaliar este país. O que pasa é que o que podía ser o líder do grupo de mozas e mozos, Gonzalo Rodríguez Mourullo, rompe con Galaxia e co, chamémoslle así, galeguismo. Quen é o rapaz que pode ter unhas aptitudes análogas? Pois o Beiras. E é cando me dan esa bolsa de Galaxia.
“París vivía un momento importantísimo. Como exemplo temos a influencia da xente coa que Beiras estuda na segunda xeración dos Annales, que revoluciona a historiografía contemporánea”. Carlos Calvo
Matriculácheste na Facultade de Dereito e Ciencias Económicas…
XMB: Non. Matriculeime en determinadas materias, que eran as que me importaban. É unha das singularidades do meu caso: eu nunca me propuxen licenciarme en Económicas, nin aquí nin no estranxeiro. En que materias me matriculo? Pois naturalmente nas dos Marchal, André P. máis que Jean, os primeiros da escola de socioloxía francesa que avanzan na análise dos sistemas económicos, un pouco na liña de Werner Sombart pero posterior. Iso permíteme comezar a traballar en sistemas económicos, que sempre me interesou máis que a estrutura. Por outra banda, nos cursos de Georges Lasserre, precisamente sobre o cooperativismo. Pero en cambio matricúlome na Sorbona en Literatura e Lingua Francesa, que me importaba tanto ou máis có outro. Esa é a miña traxectoria.
Manoel Barbeitos, Xosé manuel Beiras e Carlos Calvo durante a conversa
Aí é onde o mozo Beiras comeza a traballar sobre as ideas cooperativas.
Carlos Calvo: Déixame facer un pequeno apuntamento sobre Cambridge e París. Neses momentos é discutíbel que non fose París a capital das ciencias sociais. A cidade vivía un momento importantísimo. Como exemplo temos a influencia da xente coa que Beiras estuda na segunda xeración dos Annales, que revoluciona a historiografía contemporánea.
XMB: Exactamente. De aí van saír os brodelianos dos últimos decenios, como Immanuel Wallerstein. E Marc Bloch foi fundamental.
[…]
Influíu especialmente en ti algún pensador francés na universidade?
XMB: Si, pero máis que na facultade, no París de entón. Sempre se di que eu son moi camusiano, pero eu son moi sartriano tamén. Son dúas figuras que me influíron moito, como tamén Maurice Merleau-Ponty. Pero logo está a xente do eido que acaba de mencionar Carlos onde se está forxando a nova etapa da École des Annales. De feito, eu nos anos 60 vou ler e traballar moito sobre historia medieval de Europa como consecuencia diso. E chego á conclusión de que non podo entender este país, aínda a Galiza dos anos 60, sen entender a auténtica historia de Europa occidental e a historia da Galiza medieval. Por certo, aí descubro que existe unha total sincronía entre os séculos X e XIII entre a historia de Galiza e a historia de Europa occidental. Son sincrónicas!
A relación que establece Xelmírez, a aposta polo vencello co ducado de Borgoña, de casar a Urraca e a Tareixa con Raimundo e con Henrique de Borgoña é unha aposta porque Borgoña é máis potente naquel momento dentro do Sacro Imperio Romano Xermánico que o propio reino de Francia. Todo iso a min interesábame moito sabelo, e cando logo puiden ler máis a fondo sobre todo a Georges Duby, a Jacques Le Goff, por exemplo, ou a Marc Bloch, comprendín que iso era moi importante para min. Son figuras que me chaman a atención e se converten nos meus referentes intelectuais xa nos anos de París e despois.
Froito desas inquedanzas matricúlaste na Sorbona en Literatura e Lingua Francesas. Como foi esa experiencia?
XMB: Unha marabilla. Estaba constantemente inmerso no idioma e a literatura franceses. No fondo eu non tiña vocación de economista. Do mesmo xeito que nunca me interesou ser político nun sentido institucional -e iso deume liberdade de acción na política institucional-, sempre contemplei a economía como economía política. Sempre fun heterodoxo, mesmo antes de dar o paso e mergullar na metodoloxía marxista. Do marxismo o que me atrae fundamentalmente é a metodoloxía: o materialismo dialéctico e histórico, a teoría do valor… Eu conectaba coa escola da CEPAL e cos economistas da periferia do sistema, ademais de pensadores anticolonialistas. E descubro a Frantz Fanon, a Samir Amin e a Albert Memmi en cuxo Retrato do colonizado, referencia fundamental para nós, descubro o retrato do colonizado galego. Decatádevos de que naquel intre son un rapaz con moita curiosidade nunha serie de temáticas espalladas e dispersas, heteroxéneas. O que me centra e exerce de catalizador é o meu país. A obriga que eu sinto ter cara ao país e o que sinto que teño que achegar. E iso provoca que me dedique a estudar a economía galega e non outra. É o catalizador xa que logo dunha visión pluridimensional, e sen ese catalizador eu sería un tipo completamente disperso. E aí entra o cooperativismo.
“Nos anos 70 comeza unha modificación da estrutura produtiva do agro galego que é unha transformación aparentemente progresista, pero que resulta perversa”. Xosé Manuel Beiras
[…]
XMB: E matricularme nos cursos dos Marchal, que me deron unha base. Cando escribo sobre cooperativismo coas súas diversas variantes ao longo da historia, podo analizalo integralmente grazas ás miñas nocións sobre sistemas económicos. O que me aconteceu agora que traduciches e relín eses textos, que levaba decenios sen tocar, foi que me sorprendeu unha certa precocidade miña. Tiña 20 e poucos anos e ningunha formación como economista. Como interpretei aquilo? Porque despois evolúo ideoloxicamente. A mediados dos 60 asumo o marxismo co PSG e xa non me vale nin o cooperativismo nin o modelo danés. Son un elemento importante pero non fundamental. Esa é a traxectoria que ti trazas no ensaio, Carlos. Son incríbeis as cen páxinas que escribiu este home a partir de dous pequenos ensaios! Esa foi a evolución do Beiras e, nos anos 70, para min o cooperativismo é un elemento máis. Foi fundamental a mutación estrutural imposta entre comezos dos 60 e comezos dos 70 no agro galego. Se colles os datos de composición da produción final agraria e analizase as porcentaxes de agro, gandería e forestal, o cambio é total. Faise hexemónico o segmento gandeiro, a consecuencia da política do goberno franquista cando os americanos invaden isto co complexo soia e a mantenza do gando con oleaxinosas controlando o sistema produtivo gandeiro.
CC: Dende a miña xanela vese, precisamente, unha granxa modelo desa época, que entra dende os Estados Unidos xunto ao seu sistema produtivo. E de súpeto todos os veciños da aldea pasaron de campesiños a operarios.
XMB: Fun membro do tribunal dunha gran tese de doutoramento sobre a mutación da política gandeira e a transformación da composición final agraria en Galiza dirixida por Miren Etxezarreta. Foi a confirmación do que sospeitaba. As unidades de produción galegas pasan a producir mercadorías no canto de orientarse ao autoconsumo combinado coa venda de excedentes. Nos anos 70 comeza unha modificación da estrutura produtiva do agro galego que é unha transformación aparentemente progresista, pero que resulta perversa por converter todas as unidades de produción labregas en dependentes da dinámica dos subministradores de inputs -sementes, pesticidas, maquinaria…- e do control dende o exterior a través da oferta oligopolista da demanda dos produtos do leite e os xatos. Iso foi terríbel, e ese proceso entre os 60 e 70 tamén inflúe na modificación paulatina do centro de gravidade da miña visión do problema agrario e do problema económico de Galiza, como tamén das estratexias políticas para levar adiante unha alternativa autóctona nacionalista. Todo cambia entre cando escribo os artigos sobre cooperativismo en París a fins dos 50 e cando redacto o novo documento de principios do Partido Socialista Galego nos 70.
[…]
Esa colaboración estaba escrita en chave “piñeirista e conservadora”, palabras túas.
CC: Eu reconstrúo esa cita a partir do que conta Beiras. Non tiven acceso a ese ensaio, xa que o buscamos na Fundación Penzol pero non existe copia. Son os teus propios recordos.
XMB: Como vos dicía, eu era un mozo aínda inmaduro no ideolóxico e político fóra das miñas profundas conviccións republicanas e antifascistas. Non era un mozo radical. Niso era moi diferente xa daquela de Mendez Ferrín, de Alexandre Cribeiro ou de Herminio Barreiro.
CC: Naquela época, é xusto dicilo, todos falabades dunha forma semellante. Hai artigos de membros de Brais Pinto falando positivamente da CEE ou mesmo da OTAN porque como daquela o réxime estaba en contra era unha pequena desobediencia. É transversal, aínda que hoxe se acentúe o contrario.
XMB: O cambio de Ferrín e os demais foi a partir da constitución de Brais Pinto en Madrid, no contexto do Madrid daqueles anos. Eu tiña relación con eles porque entre o 59 e o 61 viámonos nas fins de semana e mesmo participabamos nas filmacións de prácticas de Cribeiro na Escola de Cinematografía. Hai unha foto famosísima onde imos cargando un cadaleito con Raimundo Patiño e Herminio Barreiro, Ferrín e eu. É a fase en que se radicalizan e dá lugar a que cando se convoca o Consello da Mocidade hai dous grandes segmentos. Os que aínda estamos en parte na liña de Piñeiro asumimos a creación dun partido socialdemócrata galego, o inicial PSG. Os outros están moito máis á esquerda e por iso o Consello da Mocidade racha inmediatamente. Deses dous segmentos sairá a constitución do PSG en 1963 e da UPG en 1964. Evidentemente, esa virada á esquerda de Ferrín e o seu grupo dáse a partir da marcha a Madrid.
[…]
Coñeciches a Louis Malassis? El comezou a falar da industria agroalimentaria, a mirar o proceso de industrialización como crecentemente relevante…
XMB: Como Perroux crea a noción do complexo agro-industrial e mar-industrial. Por que na Galiza de finais do século XIX e até os anos 30 aparece un complexo mar-industrial? Porque os mariñeiros eran libres, mentres que os labregos eran primeiro foreiros e despois hipotecáronse polas terras. Na estrutura social da Galiza labrega da altura as enerxías invístense na creación dos sindicatos. É impresionante a floración destes, tanto os laicos como os confesionais organizados por progresistas. De aí vén a loita contra os foristas. Falla, porén, a capacidade para crear ese complexo agro-industrial. Iso seguiu así durante o franquismo, impedindo que florecesen no agro galego cooperativas merecentes do nome como as que propuña Avelino Pousa Antelo. O caciquismo franquista montaba chiringuitos.
“Se na Galiza de comezos do século XX non seguise vixente a relación de servidume tería sido posíbel [unha experiencia coma a danesa].” Xosé Manuel Beiras
Cando comezas a falar de cooperativismo ollas para Dinamarca como potencia. Hai un factor chave: o político -socialdemocracia versus ditadura-. É fundamental a aposta do Estado, máis coa nosa estrutura agraria.
XMB: En Dinamarca no século XIX hai campesiñado libre e aquí non. Iso é fundamental. E logo hai outra cousa que eu aprendín con Perroux: no último terzo do século XIX a formación do complexo do cooperativismo agrario danés coincide coa expansión do Ruhr, o gran mercado.
É unha experiencia de éxito, pero hai que encadrala no contexto histórico. Non sería posible aquí.
XMB: Se na Galiza de comezos do século XX non seguise vixente a relación de servidume tería sido posíbel.
Pero durante o franquismo…
XMB: Non claro, pero falo do comezo de século. Un personaxe como Díaz de Rábago, contemporáneo de Alfredo Brañas, escribe sete tomos sobre o crédito agrario onde estuda todos os sistemas de financiamento de tipo cooperativo agrario. Un tipo absolutamente lúcido. O propio Brañas, católico e conservador, tiña a referencia irlandesa e apoiou a loita dos foreiros. As elites de finais do XIX en Galiza, como todo o grupo da Cova Céltiga, Martínez Salazar, o propio Juan Fernández Latorre… Esas elites que proceden do Rexurdimento son moi importantes, e hai cantidade de sindicatos. E por outra banda Dinamarca e Galiza, a finais do XIX, tiñan unha dimensión territorial e demográfica análoga.
[…]
Até que punto a imaxe que deron as UTECO non fixo dano á imaxe do cooperativismo galego?
CC: Sen dúbida, pero comezando polo que dicías das irmandades de labradores, un amigo historiador, Bruno Esperante, descobre que moitas das irmandades que puxeron en marcha como novo modelo para o campo tiveron que rescatar cadros da época republicana, de dirixentes das sociedades agrarias. Non tiñan xente que dirixise aquilo para funcionar con criterios prácticos. Non eran capaces e por iso tiveron que rescatar estas persoas.
Ademais as UTECO que foron un aparato de control caciquil do campo…
XMB: Si, coa lei de cooperativas do réxime e a perversión de todo nos anos 40. Gómez Franqueira tivo a intelixencia de facer varias cousas: primeiro, darse de conta que a provincia de Ourense era o único dos catro cadrantes de Galicia que non tiña as bases de produción agraria característica dos outras tres, e era onde podía progresar a gandería sen terras, sobre todo tras o exterminio da gandaría de ovino -no censo gandeiro de 1930 en Galiza había dous millóns de cabezas de ovella, a metade en Ourense-. O que el monta é a gandería sen terras, avícola, xusto no momento de expansión dun proletariado industrial que require proteínas de carne barata. E utiliza o instrumento das UTECO, incluído o financeiro.
Chégase a usar as UTECO para conseguir cereais subvencionados.
XMB: Como aparello institucional para os negocios.
Esa imaxe fixo moito dano ás cooperativas.
CC: É un estigma que se segue arrastrando. En primeiro lugar porque se segue asociando cooperativismo a cooperativismo agrario. E porque se equipara ao caso menos defendíbel, o de COREN.
[…]
XMB: O modelo do cooperativismo integral deseña unha unidade de produción que non é nin a empresa capitalista nin o socialismo planificado. É un modelo de artellamento dos procesos de produción e distribución mais permeábel e doadamente asumíbel ideoloxicamente no conxunto do común porque non ten connotacións ideolóxicas nin os problemas propios deses dous deseños.
Francia posúe un cooperativismo potente, sobre todo de consumo.
XMB: Vai na liña do cooperativismo dos pioneiros de Rochdale (Manchester), que eran teceláns. A cooperativa como instrumento de defensa das clases traballadoras para acceder a certos niveis de existencia material e de consumo.
Outro aspecto importante é a democracia.
XMB: Se iso falla todo vai ao tacho.
[…]
E para pechar a conversa…
CC: Gustaríame que non se nos pasase que estes primeiros traballos de X.M. Beiras foron chave no galeguismo na altura. É evidente en Piñeiro ou Xaime Illa. No primeiro, causa un impacto decisivo. O título do libro é a expresión que utiliza Piñeiro, pedindo “un socialismo propio, máis nórdico que mediterráneo”. Un dos xermes na súa cabeza para a construción do PSG son estes traballos, estou convencido. É fácil seguir na hemeroteca a reactivación, por exemplo, do traballo intelectual de Rof Codina que comeza a publicar moitos artigos sobre experiencias como a danesa e outras. É un impacto importante, diría eu.
