As elevadas temperaturas dos últimos veráns, nunha tendencia á alza que non parece ter freo, prolónganse cada vez máis ata ben entrado o outono. Este atraso térmico coincide co período no que a atmosfera adoita xerar máis DANA (depresións illadas en niveis altos), cuxos efectos son especialmente perigosos no litoral mediterráneo español. O fenómeno débese á alta inercia térmica do mar: aínda que tarda máis en quentarse có aire, unha vez que alcanza a súa temperatura máxima (xeralmente en agosto) almacena esa calor e libéraa lentamente durante os meses seguintes, intensificando o risco de sufrir fenómenos meteorolóxicos adversos.
O litoral mediterráneo é, de seu, un territorio de risco, un dos máis destacados nese sentido do mundo. Pero é que, ademais, está experimentando de forma moi notable os efectos do proceso de cambio climático actual, e iso débese precisamente ao comportamento térmico do mar.
Agora ben, salvando algunhas distancias, no Cantábrico está a ocorrer exactamente o mesmo proceso de quecemento e alteración de dinámicas climáticas. O aumento da temperatura da auga do mar actúa como un combustible para a atmosfera. Ao estar a auga máis quente, evapórase máis humidade. Cando entran masas de aire frío en altura, esa enorme cantidade de vapor de auga condénsase de forma violenta, provocando chuvias torrenciais e sistemas de tormentas estáticas (ou trens de tormentas) que descargan volumes históricos en moi poucas horas.
O problema é que, na conxuntura actual de quecemento progresivo do clima, cun mar Cantábrico que non deixa de acumular calor e enerxía, hai máis posibilidades de que os episodios de chuvia intensa se produzan cunha maior frecuencia e alcancen máis intensidade nos seus efectos pluviométricos.
Navarra non baña as súas terras en ningún mar, aínda que o norte da comunidade se atopa a pouca distancia do mar Cantábrico, e a maior parte do territorio navarro (preto do 90 %) pertence á vertente mediterránea, xa que os seus principais ríos (como o Arga, o Ega e o Aragón) verten as súas augas ao río Ebro, que desemboca no mar Mediterráneo.
Algo está a pasar nos nosos mares. Unha das posibles razóns é que desde finais da primavera, a auga non deixou de quentarse, e a física, que non admite discusión, leva tempo sinalando que un mar máis cálido evapora máis, a atmosfera cárgase con máis vapor de auga e, tarde ou cedo, acaba chovendo a cántaros. Parécese ao que ocorre nos trópicos, aínda que os meteorólogos aínda non o chaman tropicalización.
O cambio de escenario climático deixou obsoletos os cálculos cos que se deseñaron as redes de saneamento orixinais.
O episodio de chuvias torrenciais recentes, con rúas e locais anegados, sumidoiros que non puideron absorber a auga, persoas refuxiándose nos comercios no Casco Vello de Bilbao, e outras incidencias en diversos municipios de Euskadi, tamén indican que a capacidade de desaugamento urbano e a rede de sumidoiros están ao límite ante réximes de chuvia moito máis agresivos para os que non foron deseñados. O cambio de escenario climático deixou obsoletos os cálculos cos que se deseñaron as redes de saneamento orixinais.
Este feito tamén se dá en Navarra, con vivendas e infraestruturas construídas en zonas críticas –Navarra conta con 187 infraestruturas críticas situadas en zonas inundables, segundo un informe do Observatorio de Sustentabilidade–, o que converte boa parte do territorio nun espazo xeográfico de gran vulnerabilidade ante episodios de chuvia intensa.
Máis alá de lamentar as malas decisións do pasado, que podemos facer na práctica para evitar novas traxedias? A receita ten que ser global e debe basearse nun sistema de drenaxe urbana potente e sostible; non podemos ter un urbanismo totalmente impermeable que simplemente conduza a auga perigosamente a gran velocidade. As Solucións Baseadas na Natureza (SBN) representan un cambio clave na xestión da auga urbana, que buscan aumentar a infraestrutura verde mediante xardíns e parques inundables, cubertas vexetais, pavimentos permeables ou gabias de infiltración. Deste xeito redúcese a cantidade de auga que chega á rede de sumidoiros durante as tormentas. Parte da chuvia infíltrase no subsolo, recarga os acuíferos e pode aproveitarse para a rega ou o baldeo das rúas.
O verdadeiro éxito dun sistema de alerta non se mide en cantos teléfonos móbiles reciben a notificación, senón en cantas persoas saben exactamente que facer ao lela.
En Navarra xa se están dando pasos para implementalas, aínda que quizais non coa velocidade que se require. Debido á súa diversidade climática –cun norte moi chuvioso (onde vilas como Goizueta lideran a pluviosidade estatal) e unha Ribera con chuvias torrenciais e esporádicas–, Navarra é un laboratorio ideal para estes sistemas. Cómpre destacar que, a través de plans estratéxicos como o proxecto europeo LIFE-IP NAdapta-CC e a colaboración da empresa pública NILSA xunto coa Universidad Pública de Navarra (UPNA), a nosa comunidade conta con bases técnicas específicas (como a Guía de diseño de SUDS en Navarra) para transformar os seus municipios.
Durante décadas intentamos evacualas o máis rápido posible. Hoxe sabemos que, a miúdo, é preferible retela, infiltrala e aproveitala. Parte da solución aos problemas podería consistir, precisamente, en permitir que a auga da chuvia volva comportarse como o faría na natureza.
Outro aspecto esencial son os sistemas de alerta, cuxo maior reto segue sendo a resposta cidadá. Para conseguir que a poboación estea realmente concienciada e responda de forma automática e correcta ás alertas, non abonda con enviar unha mensaxe ao móbil. O verdadeiro éxito dun sistema de alerta non se mide en cantos teléfonos móbiles reciben a notificación, senón en cantas persoas saben exactamente que facer ao lela.





