Hai un nome que resume mellor ca calquera informe técnico o que está a pasar coa vivenda en España, Maricarmen. Oitenta e sete anos, máis de sete décadas na mesma casa, desafiuzada nunha semana en que todo o país mirou para outro lado ata que xa non puido. E aí estamos agora, un Goberno que negocia contra reloxo un decreto que xa se coñece popularmente como “decreto Maricarmen”, coma se precisásemos dunha desgraza cun nome e un rostro para que a política se mova.
Iso xa nos di algo importante. Non estamos a lexislar porque toque, senón porque unha señora saíu nas noticias. E cando a lei chega correndo detrás dun titular, adoita chegar coxa.
Un problema de vinte anos, xestionado a golpe de urxencia
Levamos dende 2020, dende a pandemia, parcheando o mesmo problema unha e outra vez. Real decreto tras real decreto, prórroga tras prórroga, cada un cunha data de caducidade e cunhas excepcións deseñadas máis para contentar a quen ten que votar que para protexer a quen está a piques de perder a súa casa. O que se negocia agora mesmo para este martes non rompe ese patrón, segue sendo un parche, só que un pouco máis grande que o anterior.
E o parche ten unha fenda que convén explicar ben, porque é o corazón de todo isto, o decreto, tal e como está redactado nos últimos borradores, protexería de forma case total aos inquilinos vulnerables que alugan a fondos de investimento ou empresas, que son, ollo, unha minoría do parque de aluguer en España. Pero para quen aluga a un particular, que é a inmensa maioría da xente, a protección queda condicionada a canto patrimonio teña ese propietario. Se ten tres vivendas ou máis, hai freo ao desafiuzamento. Se ten dúas ou menos, pode desafiuzar sen máis atrancos.
Pensade nisto un momento, a lei non está a preguntar se a persoa que vai perder a súa casa é vulnerable. Está a preguntar quen é o dono do piso. Iso non é protexer dereitos, é repartir privilexios segundo o patrimonio de quen aluga, non segundo a necesidade de quen vive de aluguer.
O que si fai falta, dito claro e sen tecnicismos
Se de verdade queremos que a vivenda deixe de ser o problema número un deste país, hai que deixar de pensar en clave de emerxencia e empezar a pensar en clave de dereito. E iso significa varias cousas que hoxe case ninguén se atreve a poñer enriba da mesa con todas as letras.
A primeira, parar os desafiuzamentos sen alternativa real, non sobre o papel. Que ninguén quede na rúa mentres a Administración non ofreza onde ir, sen prazos de caducidade que reactiven o desaloxo aos tres anos coma se o problema tivese data de fin.
A segunda, e esta escoce, hai que aceptar que a vivenda deixou de ser un ben para vivir e pasou a ser un activo financeiro, e iso hai que revertelo. Os fondos buitre e as SOCIMIs que compraron a prezo de saldo o parque que saíu da SAREB despois do rescate bancario de 2012, rescate que pagamos todos, deberían devolver eses inmobles, ou polo menos deixar de poder mercar máis. E xa postos, ese diñeiro do rescate, con xuros actualizados, tamén habería que devolvelo. Non é veleidade, é xustiza básica, quen nos afundiu, que pague o que nos debe.
A terceira, o aluguer vacacional ten que ir aos hoteis, non aos pisos que deberían ser fogares. Cada vivenda que se dedica a turistas é unha vivenda menos para quen precisa vivir todo o ano nesa cidade. E a cuarta, moi ligada a esta, unha bolsa pública de vivenda, xestionada polo Estado, que faga que deixar un piso baleiro saia máis caro que alugalo a prezo razoable. Se o incentivo económico está mal deseñado, non hai lei que arranxe iso por si soa.
Contratos que non dependan do humor do casero
Outra peza que falta, contratos de facto indefinidos. Mentres pagues e cumpras coas túas obrigas, que ninguén poida botarte porque lle apeteza subir o prezo ao inquilino seguinte. Iso non é un capricho esquerdista, é o mínimo que precisa unha familia para poder planificar a súa vida, matricular aos nenos nun colexio, non ter medo cada cinco anos a ter que mudarse sen aviso real.
E hai que falar tamén da vivenda baleira. Un imposto de verdade, con recargo progresivo canto máis tempo leve pechada, e que ese diñeiro vaia para as arcas do concello onde estea a vivenda. Hoxe hai vivendas baleiras durante anos sen consecuencia ningunha, mentres miles de familias non atopan onde vivir. Iso non é un fallo do mercado, é un fallo de quen non quixo regulalo.
Un dereito, non un “principio reitor”
E chegamos ao punto que debería estar por riba de todos os demais, a vivenda ten que estar na Constitución como dereito fundamental esixible, non como o “principio reitor” que é hoxe, eses artigos bonitos que non obrigan a ninguén a facer nada concreto. Mentres a vivenda non teña a mesma forza xurídica que a saúde ou a educación, sempre vai quedar en segundo plano cando toque negociar orzamentos ou pactar con quen defende outros intereses.
Faltarían aínda máis pezas, un rexistro público de propietarios con máis dunha vivenda en aluguer, para acabar cos “caseiros invisibles” escondidos detrás de sociedades; prohibir que quen non vive nin vai vivir nunha vivenda a poida mercar só como investimento; sancións penais de verdade para quen acosa a un inquilino para botalo; solo público que quede sempre público, sen vendas a promotoras privadas.
Por que isto non é “pedir demasiado”
Sei o que se vai dicir, que isto é irrealista, que non hai maioría parlamentaria para tanto, que hai que negociar con quen hai que negociar. E é certo que a política é a arte do posible. Pero tamén é certo que levamos anos negociando á baixa “por realismo”, e o resultado é sempre o mesmo, outra Maricarmen, outro caso, outra acampada na Porta do Sol.
Non se trata de instalarse en máximos imposibles por capricho. Trátase de saber que, se non pos o listón alto dende o principio, o que sae despois da negociación sempre queda por debaixo do mínimo necesario. E mentres tanto, quen paga esa rebaixa constante non son os que negocian nos despachos, somos nós.
A vivenda non debería depender de que unha anciá de 87 anos saia nas noticias para que alguén se decida a lexislar de verdade. Debería ser, dunha vez, un dereito que non precise dun nome propio para facerse valer.
