Recuperamos a seguir a entrevista que Rexina Vega realizou a Xesús Alonso Montero, en 2001, para a revista Vento do Leste, publicación da Federación de Entidades Culturais Galegas de Cataluña. Un texto que nunca foi publicado en Galicia e que achega unha mirada próxima e tenra do intelectual.
*
Alonso Montero é paixón, xenerosidade e lucidez. O seu paso a catedrático emérito da Universidade de Santiago de Compostela foi celebrado o ano pasado cunha multitudinaria homenaxe. Por riba de enfrontamentos, desacordos, diferencias, todas as Galicias que existen se deron a man para celebrar o galano do seu labor, a maxia da súa palabra. Década tras década, lexións de alumnos engaiolados foron aprendendo a amar a literatura desde o rigor filolóxico e a conciencia crítica. A palabra do profesor Montero non quedou pechada nos recintos do ensino senón que se espallou por centos e centos de salas de conferencias de Galicia, de España e tamén de Europa e de América cativando auditorios e gañándoos para a causa da cultura galega. A súa bibliografia “oceánica” como el mesmo gosta de dicir en expresión feliz, resulta imposible de resumir aquí. Contentarémonos con mencionar libros fundamentais como Realismo y conciencia crítica en la literatura gallega (1968), O que cómpre saber da lingua galega (1969), Informe -dramático- sobre la lengua gallega (1973) , Galicia vista por los no gallegos (1974), Lingua, literatura e sociedade en Galicia (1974), Escritores, desterrados, namorados, desacougantes, desacougados… (1981), Decálogo da lingua galega (1990), Luis Pimentel: biografía da súa poesía (1991), Informe(s) sobre a lingua galega (presente e pasado) (1991), As palabras no exilio. Biografía intelectual de Luís Seoane (1994) ou Lingua e literatura galegas na Galicia emigrante (1995). Inimigo das simplificacións, a voz de Alonso de Montero é sempre unha voz crítica que denuncia, que se arrisca e compromete. O seu é o labor de alguén indignado que desexa deixar constancia da infamia pero tamén o de alguén profundamente namorado das palabras, desas palabras que, como el mesmo di, envelenan o corazón dos homes.
Tendo en conta o medio para o que falamos, parece axeitado comezar esta entrevista pedíndolle a súa opinión sobre as relacións de diferencia ou de igualdade que presentan Cataluña e Galicia como comunidades históricas con lingua de seu.
Tanto en Cataluña, desde hai moito tempo, como en Galicia, desde hai menos, existe unha actitude para conseguir o recoñecemento da personalidade dun país. Pero, a partir de aquí, eu creo que temos que ser moi cautelosos. Con frecuencia entre escritores, intelectuais, políticos galegos dise: “isto non sucedería en Cataluña”. E é certo. Hai cousas que hoxe suceden aquí pero que non suceden en Cataluña. E é que o nivel que ten como pais catalán Cataluña non o ten como país galego Galicia. En relación co tema da lingua eu sempre digo que, por exemplo, no ano 1960 en Cataluña había moitos franquistas, como en Galicia. Sen embargo os franquistas galegos de Vigo e a Coruña, que eran arquitectos, avogados, profesores, funcionarios falaban na súa casa, aínda que soubesen o galego, en castelán. E ¿que pasa no ano 1960 en Barcelona? Ás dúas da tarde, na casa dun médico, dun avogado, dun arquitecto, dun profesor da universidade, os antifranquistas e moitos franquistas, ou próximos ó franquismo, falan coa súa muller, cos seus fillos, coa súa sogra, cos seus netos en catalán. Eles non foron á escola en catalán, nin os seus fillos van á escola en catalán, pero na casa falan en catalán e non o falan como un acto de contestación ó franquismo senón porque están nesa tradición. Están na tradición de que un sector moi importante da clase ilustrada fala en catalán. Estamos pois ante un mundo radicalmente distinto do de aquí. Alí, en moitos aspectos da existencia vital e cultural, no 39, nos 50, nos 60 e nos 70 o catalán non funciona como lingua B. En Galicia, aínda nas casas dos antifranquistas e dalgúns galeguistas, o idioma funciona como lingua B e hai galeguistas que no ano 60 falan coa criada episódica e chistosamente en galego pero coa súa muller e cos fillos eses galeguistas falan en castelán. A partir de aquí hai que entender o fenómeno lingüístico catalán e o fenómeno literario e o fenómeno cultural e, se se me apura moito, hai que entender o fenómeno político. A Renaixença catalana difire enormemente do Rexurdimento galego. O Rexurdimento galego é unha cousa episódica, unha cousa poética. Os escritores do XIX escriben a poesía en galego pero toda a súa actividade cultural está en castelán, incluída a conversa do café entre Pondal, Murguía e don Florencio Vahamonde Lores, ou incluído o idioma que se utiliza en Padrón na casa da matanza. Murguía, o gran inventor da patria galego como historiador e como estudoso, e Rosalía, a gran cantora, resulta que están falando en castelán na súa casa e está a anos luz do seu horizonte que un día os seus fillos ou os seus netos poidan falar en galego.
Hoxe hai voces que están contra os nacionalismos, pero eu non creo que haxa unha campaña contra os nacionalismos, creo que hai unha campaña contra determinadas manifestacións do nacionalismo porque levan ó crime.
Sen embargo, hoxe en día tamén desde Cataluña existen serios interrogantes sobre o futuro do idioma coa perda de falantes nas xeracións máis novas e a ameaza que supoñen os grandes medios de comunicación audiovisual.
Eu son dos que creo que os idiomas que non son macroidiomas van ter moitos problemas no futuro inmediato. Xa sabemos cales son os macroidiomas, empezando polo esperanto universal que é o inglés, o ruso, o chinés, o alemán, o francés, o español, o portugués, e fóra de aí xa hai que andar con moito coidado. Se hai que andar con moito coidado fóra do espazo destas linguas, ¿que pasa con microlinguas como o catalán e o galego? Pero, ¡coidado! Murguía e Rosalía falaban como home e muller en castelán. Murguía falaba en castelán con Eduardo Pondal nun café da Coruña. ¿Cal é a situación de hoxe? En calquera restaurante de Vigo, en calquera café, podémonos atopar un señor que é arquitecto falando en galego cun señor que é catedrático de universidade. Este feito é novo na historia da lingua galega desde hai séculos. Sen embargo isto xa existía en Cataluña na época de Franco. E ademais, na época de Franco, ese arquitecto e ese catedrático de universidade na casa falaba coa súa muller e cos seus fillos en catalán. ¿Cantos centos de familias, familias con estatus urbano e cunha renda per cápita xeitosa, falan hoxe cos seus fillos en galego? Pese á escola en galego, pese a que hai televisión galega, que hai radio pública en galego, pese a que o Parlamento utiliza oficialmente o galego, nestes últimos dez, quince, vinte anos, o galego non se converteu en algo que é fundamental para a salvación dun idioma, non se converteu no idioma da clase social acomodada. Nesta clase hai individuos que falan o galego, incluso coa muller e cos fillos, sen embargo, o estamento ó que pertencen non ten o galego como idioma habitual. En Cataluña si, aínda que se queixen de que ás veces os seus fillos, que foron á escola en catalán, como os fillos destes galegos, xa non o teñan na práctica diaria, nas discotecas, nos sitios de ocio, como idioma moi importante. E isto é vital na salvación dun idioma. Que se ligue nas discotecas en catalán é máis importante que escribir tratados de trigonometría ou de física cuántica en catalán, porque, ¡claro!, ligar, o ocio son operacións fundamentais da vida e da existencia que afectan a miles e a miles de persoas, sobre todo ós novos, que son, aínda que non o queiramos, o futuro. En Galicia a lingua das discotecas é o castelán. Isto é proba de que non se conseguiu algo que é fundamental, non se conseguiu que o galego fose un idioma das clases sociais acomodadas, cousa que si sucedeu en Cataluña. Hoxe en día, atendendo por exemplo ó idioma oficial da universidade, un observador non moi atento pode crer que este é un país practicamente monolingüe en galego. E non é así. Na universidade, o 95 por cento da actividade social, cultural, intelectual, estritamente académica non é no idioma no que o reitor firma os oficios da universidade. Hai unha punta do iceberg que é enganosa pero non hai iceberg. Estamos asistindo a un fenómeno enganoso, a un fenómeno teatral, a un fenómeno de farsa.
¿Considera que hai suficiente diálogo entre as culturas peninsulares?
Eu creo que hai bastante diálogo hoxe pero creo que os encontros son para dicir: “aquí estamos unhas nacionalidades culturais máis ou menos marxinadas. máis ou menos incomprendidas e que este encontro sexa en en Barcelona, en Santiago ou en Bilbao é unha proba máis de que temos moito elementos en común”. Eu creo que os encontros limítanse a facer esta afirmación e nada máis. Non sei de ninguén, de ningún escritor galego que, de pronto, se beneficie das súas lecturas do catalán e ó revés, non sei de ningún escritor galego ou catalán que se beneficie das lecturas da literatura vasca. E ademais non esquezamos que se o alimento dun escritor tivese que ser os catro cinco ou seis estimables escritores vascos, cataláns, ou galegos que hai hoxe, pois tería unha visión moi limitada do seu oficio. Hai que ser un home no tempo, saber por onde vai o discurso do mundo, estar atento ás voces que podan chegar de Alemaña, de Francia, de Portugal, de Estados Unidos. Ás veces non hai sentido das cousas e dise, por exemplo, que a narrativa ou a poesía galega de hoxe é tan importante ou máis que a castelá. Iso é algo imposible, antinatura, porque o castelán é o idioma de vinte repúblicas, hai calidade, hai cantidade, hai unha tradición, hai unha morea de cousas que fan case metafisicamente imposible que a narrativa castelá sexa inferior a galega. Polo tanto estes encontros valen para pouco porque logo nin a situación da lingua e a literatura vasca é igual á catalá nin a catalá á galega sendo as máis próximas por seren idiomas asequibles, por seren idiomas que máis ou menos podemos entender e que poden entender desde o castelán persoas abertas a estas periferias. Creo que estamos demasiado neste tranganillo, o importante é non pasar por Madrid, non citar a Madrid. Eu, se non podo pasar todos os días por Chicago e por Nova York, por Moscova e por Berlín e por París, pois non é ningún desdouro pasar por Madrid. En Madrid hai xente que escribe moi ben.
Eu son capaz de perderme por unha palabra. Cando era mozo por unha muller ou por unha palabra, agora por unha palabra.
Fronte á simpatía e interese que suscitaron na época da transición, parece que hoxe en día as culturas periféricas están baixo sospeita.
Hoxe hai reticencias sobre o nacionalismo que non había hai anos, como na etapa do final do franquismo e principios da democracia en que Celso Emilio era lido, admirado e estimado como tamén Espriu e Gabriel Aresti. Sen embargo, cómpre non esquecer que se trataba dunha minoría dos lectores, dos lletraferits, que somos poucos en España. Fóra de aí ou hai Rociíto, ou hai Boris Izaguirre ou hai barbarie. ¿Como funcionaba esta minoría ó final do franquismo e o principio da democracia? Os nacionalismos estaban contra o franquismo e, polo tanto, gustase ou non gustase, había que contar con esa xente, como había que contar co comunismo ou co socialismo, co anarquismo ou co republicanismo. Claro, a situación política era distinta á de hoxe e, por outra parte, as voces elocuentes das culturas periféricas eran voces de autores comо Espriu, Aresti ou Celso Emilio que tiñan esa cousa que sempre se agradece que é o lume sagrado das palabras reveladoras. En todo caso estamos ante escritores que non só están contra Franco senón que son decididamente progresistas e marxistas nunha época na que o marxismo era hexemónico no imaxinario da cultura antifranquista de calquera parte de España. As cousas cambiaron, primeiro porque hai unha despolitización, segundo porque apareceron facetas nos nacionalismos moi inquietantes. Hoxe hai voces que están contra os nacionalismos, pero eu non creo que haxa unha campaña contra os nacionalismos, creo que hai unha campaña contra determinadas manifestacións do nacionalismo porque levan ó crime.
Malia pasar a vida loitando e traballando a prol de Galicia e a súa cultura, vostede declárase un home de esquerdas non nacionalista.
Eu nunca fun nacionalista. ¿Que é ser de esquerdas? Como diría Isaac Díaz Pardo, estar coas causas xustas, estar cos desfavorecidos, estar cos indefensos, estar cos oprimidos. Eu non creo exactamente en linguas ou culturas oprimidas, eu creo en seres humanos oprimidos e na época de Franco todos os meniños da aldea, falo por min, que fomos á escola eramos cidadáns oprimidos polo feito de falar en galego e eu supoño que aí se incubou o meu marxismo. Eu cheguei á defensa da lingua galega sendo neno de escola, non pola vía do nacionalismo, senón pola vía do marxismo. É dicir, eu falaba nun idioma dunha determinada clase social. O asunto en Cataluña é un pouco distinto. Así pois, eu creo que as persoas rigorosamente de esquerdas, sobre todo as da esquerda máis lexitima, a esquerda marxista, non hai ningunha razón para que, en determinados aspectos da loita, non se entendan cos nacionalistas. Os nacionalistas que entendan que, máis que defender unha lingua, hai que defender os cidadáns que falan esa lingua.
Vostede é un polemista nato. ¿Que o anima a manter esa actitude de permanente desafio?
É unha cuestión estética. Eu son capaz de perderme por unha palabra. Cando era mozo por unha muller ou por unha palabra, agora por unha palabra. Estiven a punto de perderme por unha palabra en Barcelona no ano 72. Nunha pequena aula da universidade, diante de vinte tipos da Policía Armada, eu decidín dicir “Ferrol, de Pablo Iglesias” e nese momento o sarxento pregúntalle ó capitán “¿entramos? -Non, non, na próxima”. Próxima non houbo porque eu me decatei de que algo ía mal e entón dixen Ferrol, sen máis. Eu comprendo que nisto son un pouco tolo, pero eu creo que a miña posición máis que tolería é, daquela con matices e hoxe dunha maneira moito máis clara, a posición do exasperado. Hai voces que estamos ó servizo dun discurso, o discurso marxista, que neste momento non temos nada que facer e polo tanto ese ton ás veces de intemperanza ou de provocación, ou de belixerancia, ou de erguer a voz en canto nos dan a menor ocasión é a medida do exasperado, que sabe que está en partibus infidelibus, en territorio inimigo, que a xente no quere oír falar diso, ou xa non sabe nada diso. Hoxe quen proclama os postulados marxistas está moi só. Nisto que chamamos a intelectualidade galega quizais só estou eu e, noutro sentido, Ferrín. Pero Ferrín tamén enarbora a bandeira do nacionalismo, cousa que eu non fago e, polo tanto, por aí ten un coro de afectos que eu non teño. A un tipo que está só tamén hai que entendelo, a soidade do corredor de fondo que se perde nas formas.
Dicir que eu fago política cando examino textos e trato de ler eses textos para os demais é como dicir: “Alonso Montero respira”. E que se non respiro morro.
Como estudoso da literatura vostede representa un modelo pouco común no ámbito académico ó conxugar o rigor da filoloxía tradicional coa interpretación sociolóxica.
Eu son un filólogo civil. Para min o texto está aí. Eu son capaz de recitar ás noites, para min, sonetos de amor de Garcilaso. Un está educado polas palabras que máis envelenan o corazón da xente e entre elas están os sonetos de amor de Garcilaso. Tamén é certo que o noventa por cento da miña educación, como conferenciante, como estudoso, como publicista, no sentido de alguén que publica cousas, son sobre textos que, ás veces, non teñen menos atractivo que eses sonetos de amor de Garcilaso pero que non falan do amor, falan da transformación ou da revolución ou do horizonte. Eu teño posta a miña erudición e a miña paixón, que eu creo que é un compoñente moi importante, ó servizo deses textos, desas palabras e ¡claro! en todo momento estou facendo política porque é inherente ó meu traballo. Fágoa desde a miña cátedra, non desde o despacho dun alcalde ou dun ministro, que son despachos que descoñezo. E síntoo porque eu creo que tería dado un bo ministro e, desde logo, un bo parlamentario, pero ningunha desas cousas fun nin vou ser. Ó mellor, se eu tivese estado en formacións políticas menos problemáticas… Dicir que eu fago política cando examino textos e trato de ler eses textos para os demais é como dicir: “Alonso Montero respira”. E que se non respiro morro.
¿Como era a universidade á que chegou de mozo a finais dos anos corenta?
Evidentemente, salvo pequenos oasis, a universidade dos corenta, era un deserto. O que pasa é que un ten a sorte de que na universidade de Madrid se atopа con persoas que veñen da xeración do 27 ou da Institución Libre do Ensino ou da Residencia de Estudiantes. Pero non esquezamos que xente como Dámaso Alonso ou Rafael Lapesa explican disciplinas estritamente lingüísticas e non literarias. Na medida en que ás veces se saen un pouco da técnica lingüística, fano con suma cautela porque están vixiados. En todo caso eu fórmome naquela universidade e non son alleo, por exemplo, á primeira polémica de Américo Castro e Sánchez Albornoz. Eu son, por exemplo, un Amado Alonsiano como creo que non hai no mundo. Cando din que Alonso Montero só fai política, eu sempre respondo que o meu mellor libro é un libro inédito que se titula Horacio en Galicia. A presenza e a repercusión do poeta latino Horacio nas letras galegas, a súa presenza en García Mosquera, Vahamonde Lores, ou lglesias Alvariño. Teño publicado tres breves capítulos e teño o libro escrito desde hai catro ou cinco anos e aínda non tiven tempo de retocalo para publicalo, pero ese é o libro dun erudito que le a Horacio, coido que non mal dentro do escaso latín que eu sei. De maneira que eu estou sempre na filoloxía, eu son un filólogo civil pero que vén da filoloxía e, cando se fala da filoloxía, fálase da filoloxía clásica, as máis ilustres filoloxías, a grega e a latina.
Da súa oceánica bibliografía ¿cal cre que é o seu mellor libro e cal pensa que tivo maior repercusión na sociedade?
Eu non estou descontento dun libro meu que se titula As palabras no exilio. Bibliografia intelectual de Luís Seoane. Ai hai moitas cousas, aí, á marxe da figura de Seoane, eu vexo Castelao, eu vexo o exilio, e ¡claro! volve aparecer o problema de nacionalismo e marxismo. Seoane é unha figura daquela fundamental para entender como se conxugan os dous aspectos, igual que hoxe podería ser a de Méndez Ferrín. Sen embargo, o libro meu de máis éxito e o que mais concienciou a xente revoltosa dun determinado momento foi Realismo e conciencia crítica na literatura galega, que é a miña visión máis ou menos marxista, porque daquela eu aínda non era moi marxista (iso vaise ver en traballos meus que van saír). E, ademais, na medida en que o era tiña que expoñelo con cautela porque é un libro do ano 68, en pleno franquismo. Acabado de publicar prohiben a editorial, Ciencia Nueva. Ese libro, do que eu creo que se fixeron seis ou sete edicións piratas no final do franquismo e principios da democracia é un libro que me recorda moita xente por aí, sobre todo fóra de Galicia. Fóra críase aínda que a literatura galega era a gaita, era о tamboril, que Rosalía era a Rosalía chorona. De pronto, fago ver que hai unha literatura que en galego protesta e que en galego cuestiona. Ese libro sentou moi ben fóra porque deu unha visión distinta. É un libro daquela época, un libro de maio do 68, un libro de Nanterre, daquela explosión estudantil. E logo hai un libro meu que habería que recoller con coidado que é o conxunto da miña oratoria, das miñas conferencias.
¿Cales son os seus proxectos de futuro?
Eu querería ter tempo para retocar ese meu libro sobre Horacio, para facer o meu libro sobre os escritores galegos e o marxismo entre o 30 e o 38, do que xa saíu un capítulo, o dedicado a Fernández Armesto. Tamén quero facer unha nova lectura, unha lectura verdadeiramente marxista de determinados poemas de Rosalía de Castro e dun capítulo moi reaccionario da literatura que é a literatura popular de tradición oral. O pobo é moi reaccionario. Hai poucas cantigas contestatarias e nunca van ó cerne, nunca miran ós ollos á iniquidade da sociedade burguesa. Logo teño un libriño, que falta retocalo, que é concretamente a viaxe de Castelao á Unión Soviética en maio do 38, teño practicamente terminado un libro de memorias e continuarei estudando a guerra civil. Eu non sei se xa me vai dar tempo…
