A Rede Galega contra a Pobreza é unha das entidades que traballan diariamente para avaliar e diagnosticar o fenómeno da pobreza en Galicia. O seu director, Xosé Cuns, salienta nesta entrevista un traballo de dezaseis anos nunha das comunidades onde as cifras de pobreza demostran que se pode atallar o fenómeno pero só dende a conciencia da súa existencia e da necesidade dun Estado do benestar forte.
Se che parece empecemos por explicarlle aos lectores de Tempos Novos que aínda non vos coñezan que é EAPN (European Anti Poverty Network)?, que obxectivos procura?
EAPN é unha rede de entidades do terceiro sector (Asociacións, Fundacións, ONGS…) a nivel europeo. Como indica o seu nome en inglés (European Anti Poverty Network), é unha Rede Europea de Loita contra a Pobreza e a Exclusión social. Inicialmente creouse a nivel europeo, para ter incidencia política nese nivel e así agora hai unha rede que está en tódolos países de Unión Europea. Loxicamente, tamén en España, onde temos redes en tódalas Comunidades Autónomas, Ceuta e Melilla. É un funcionamento moi similar ao do Estado Autonómico e ao da propia Unión Europea, pero con total independencia dos poderes públicos.
En que campos desenvolvedes a vosa actividade?
Traballamos fundamentalmente en tres campos no que o principal é o da incidencia política, somos unha especie de lobby -máis ben lobbiño polos recursos que temos-. Incidencia política en todas aquelas materias, normativas, plans que teñen que ver coa exclusión social en sentido amplo. Tamén traballamos en emprego, vivenda, etc., por que a pobreza non é so no ámbito dos servizos sociais senón que é más amplo. Cada un no seu ámbito e no seu espazo a nivel de Estado, a nivel de Comunidade Autónoma e de Concello. Pero non o facemos en cada concello porque, neste caso, non temos capacidade para tal. Tamén no campo da participación, fomentando a participación de persoas en pobreza e exclusión social dentro das entidades e buscando participación e incidencia a nivel galego, estatal e europeo para que as persoas en situación de pobreza falen, teñan voz. Un terceiro campo é o da defensa dos dereitos das entidades sociais, asociacións, fundacións entendendo que o chamado terceiro sector ten que ser atendido e apoiado.
“O orgullo do terceiro sector busca defender o papel que facemos as entidades sociais sexa cal sexa a forma xurídica. Un papel vital, imprescindible de apoio, de reforzo do sistema público”.
Dentro desta rede europea, que campos son prioritarios para actuar en Galicia?
En Galicia fundouse no 2009, polo que levamos xa 16 anos traballando. Como campos prioritarios para nós, os que dixen antes, pero especialmente a nivel de incidencia, sobre todo en políticas sociais, aínda que cada vez máis en vivenda e emprego. Logo está a participación social que para nos é unha constante e que, a nivel persoal se me preguntas, é o que mais me motiva. Participación neste tipo de encontros e entrar en contacto coas persoas que, ao final, son as expertas, porque aínda que pareza unha perogrullada son as persoas que padecen a exclusión e a pobreza as maiores expertas, dende logo por riba de nós. Nos últimos dous tres anos temos como liña de maior incidencia o recoñecemento do terceiro sector social.
Non parece que sexa suficientemente coñecido o papel deste Terceiro Sector no reforzo do Estado de benestar. Podes explicalo?
Si. Por certo, na nosa rede temos agora 36 entidades e federacións traballando en Galicia. Bastantes delas teñen xa responsables de comunicación e unha das campañas que lanzamos hai pouco chámase “orgullo do terceiro sector” o que vén xusto responder a esta pregunta. O orgullo do terceiro sector busca defender o papel que facemos as entidades sociais sexa cal sexa a forma xurídica. Un papel vital, imprescindible de apoio, de reforzo do sistema público e non so en servizos sociais senón tamén en emprego, acceso a vivenda…. De entender que quen traballa coas persoas dun xeito loxístico son as entidades do terceiro sector. Estas entidades e persoas están moi centradas na súa misión, no factor das 8 da mañá: que hoxe ás 8 da mañá e mañá tamén ás 8 hai profesionais que xa están traballando e ás veces esquécesenos defender ese papel. Isto motiva que ás veces non esteamos presentes nos ámbitos de decisión que nos afectan: políticas sociais, de emprego, de recoñecemento do sector, de financiación… Tamén supón ter que soportar unha competencia desleal e continuada por parte de empresas con intereses lucrativos. Entidades que ao final teñen un elevadísimo nivel de xestión profesional. Isto é algo que resulta descoñecido pola maioría da cidadanía, como así o puidemos comprobar na campaña que vimos de lanzar mostrando as enormes dificultades de xestión dunha organización do terceiro sector. Pero eu que veño da empresa privada podo dicir que a complexidade na xestión deste sector é bastante superior ao dunha empresa privada e lucrativa porque hai máis factores que xestionar aparte do lucro e da xestión do persoal e, por caso, hai que xestionar dereitos, asegurar coherencia. Ter unha única administración que te financie, polo cal tes que facer un labor de incidencia, de presión, e nesas condicións facer programas é moi complexo. Pero, logo de moito reivindicar, xa temos o recoñecemento e o compromiso do Presidente da Xunta de Galicia de que neste ano 2026 se elaborará por fin a Lei galega do terceiro sector e o diálogo social.
“Case todo o mundo, todos os políticos din que as entidades do terceiro sector somos marabillosas, palabras marabillosas, pero á hora da verdade se iso é así por que non nos financian con programas de carácter estable, de 4 a 5 anos, e logo que se nos esixan resultados”.
Non cabe dúbidas de que para un maior éxito na loita contra a pobreza e a exclusión social resulta necesaria unha boa e eficaz colaboración entre as Administracións Públicas e o Terceiro Sector. Como avaliades a situación en Galicia? Son necesarias melloras? Cales?
A colaboración é imprescindible, e de facto no nivel técnico dáse tódolos días ese traballo de colaboración entre “curritos” e curritas” do terceiro sector e as administracións públicas. O que non existe, e que temos que pensar, é que se recoñeza o Terceiro sector de xeito formal. Non ten sentido andar pelexando por subvencións cada ano, non ten sentido que, a día de hoxe, estea sen resolver a convocatoria do IRPF porque hai persoas que dependen diso para poder continuar o seu traballo e facelo coas mínimas garantías de profesionalidade. Falta moito por avanzar neste recoñecemento. Case todo o mundo, todos os políticos din que as entidades do terceiro sector somos marabillosas, palabras marabillosas, pero á hora da verdade se iso é así por que non nos financian con programas de carácter estable, de 4 a 5 anos, e logo que se nos esixan resultados. Non hai ningún problema pois aí están xa os resultados. Queremos conseguir esa financiación, ter ese recoñecemento para que non teñamos que andar mendigando a participación en foros. O mesmo que se fai co diálogo social que se faga co diálogo civil, e a sociedade civil organizada son as entidades do Terceiro Sector que son as que loitan contra a pobreza e a exclusión social. Pero como dixen antes parece ser que neste ano teremos unha lei galega de recoñecemento, de financiamento do diálogo civil. Esperemos que se cumpra e non teñamos que estar reclamando tódolos días o papel que nos corresponde.
Xosé Cuns e Manoel Barbeitos durante a entrevista.
Entrando en materia e en liña cos Obxectivos do Desenvolvemento Sostible (ODS) fixados pola ONU vós, dende EAPN Galicia, defendedes como “un reto para 2030 reducir polo menos á metade a proporción de homes mulleres e nenos galegos de tódalas idades que viven na pobreza, en todas as súas dimensións de acordo coas definicións nacionais”. Que implicaría para Galicia esta redución? Vedes posible este obxectivo?
E posible, sempre o posible. A pobreza é unha decisión política. A pobreza é igual aquí que no resto do mundo. A pobreza non a traen as crises económicas, porque se é certo que as agravan tamén é certo que é unha decisión política. Nunha decisión fiscal, social, de fomentar uns empregos dignos, de ter unha vivenda… E hai cartos de sobra para loitar contra esta pobreza e exclusión social, por tanto sempre é factible. Nós sabemos como se fai para resolve-la pobreza.
Como?
Por caso cos ODS -Obxectivos de Desenvolvemento Sostible- pero eu, a nivel galego, tamén recomendo moito á xente o consultar o Plan Estratexico de Galicia 2022-2030, elaborado pola Xunta de Galicia no seu día, concretamente pola Consellería de Facenda. Recoméndoo ler como tamén lemos os programas electorais. E neste Plan si se establecen compromisos como que no ano 2030 debese reducir a taxa de pobreza e exclusión social en Galicia ao 14%. E imos avanzando cara a el. Como? Agora se queres entramos neste tema… Pero hai algo que quero recoñecer: que en Galicia nos últimos anos estamos observando unha tendencia á redución nas taxas de pobreza e exclusión social, o que nos ensina cal é o camiño. Un camiño que, a pesar diso, está en perigo, en moito risco pois nos datos de decembro do 2025 empezamos a ver un certo cambio de tendencia. Na loita contra a pobreza nunca, nunca te podes confiar. Os datos son positivos pero hai que tomalos con precaución.
Para acadar o obxectivo anterior defendedes, por caso, a necesidade de remodelar o actual modelo de servizos sociais. Podes dicirnos en que consiste esa proposta?
Unha das razóns de por que non se reduce mais a pobreza é por un motivo, un prexuízo que está aí detrás. Antes de chegar ao discurso do odio, que é vital e que nos afecta, aínda que en Galicia afortunadamente menos, pero que afecta ás entidades e as persoas mais vulnerables, hai que saber que existe unha palabra que a filósofa Adela Cortina ideou hai menos de vinte anos e que se chama aporofobia -odio ás persoas en pobreza-. O feito de que se unha persoa é pobre, vulnerable, ou ten algún tipo de eiva, é en parte pola súa culpa estar así ou non saír desa situación. Esta idea está por detrás, por desgraza, de moitas políticas públicas. Como es responsable da túa situación tes que facer algo para merecer unha axuda -como a RISGA ou o IMV-. Esta é unha idea contra que a vimos loitando dende sempre desde as redes e as entidades sociais. Velaí que defendamos que se ten que modificar o actual modelo de servizos sociais. Nós non falamos de merecemento senón de dereitos sociais. Do dereito a ter unha serie de ingresos se estás nunha situación de pobreza e do dereito, non da obriga, de acceder a programas de emprego, de inclusión social… Como dereito, non como obriga. Esta idea é a que explica que defendamos a renovación do actual modelo de servizos sociais. Primeiro está a persoa, na súa integridade posto que, como sabemos, moitas persoas non poden, por caso, aceptar un emprego.
Entre as propostas sinalades a urxencia de mellora-lo IMV -Ingreso Mínimo Vital-. En que consiste esa mellora?
O IMV foi unha demanda histórica da nosa rede tanto a nivel europeo como estatal, e que empezamos aló polo 2012 ou 2013. Significaba que houbera unha ferramenta única para todo o estado ao igual que existe noutros estados europeos. Que vivas onde vivas, nazas onde nazas teñas o mesmo dereito. Parece unha perogrullada pero está na Constitución e non se cumpre. Unha das razóns de que haxa pobreza en España son as distintas medidas que hai en cada comunidade, polo que é unha demanda a unificación. Tivo que vir a pandemia para que nos fixeran caso e se creara una soa figura como o IMV que aínda que segue funcionando mal supón 3 ou 4 veces mais receptores que a RISGA. Pero necesita melloras nas áreas que dicía antes porque esta baseado na culpabilización das persoas. Tes que xustificar que es merecedor deste ingreso, o cal ten unhas eivas de pura burocratización, dunha administración que non está preparada como, por caso, está a Seguridade social e as pensións. Debía ser como unha pensión pero non o é, e verdade que ten unha implantación importante pero pola cousa do sufrimento ten máis en conta as circunstancias persoas que evitarlle un prexuízo. Debe simplificarse burocraticamente, contar os ingresos que ten a familia… Agora mesmo ten máis en conta as circunstancias persoais á hora de evitarlle un prexuízo que o de facilitarlle a vida.
Dende o CES, coido que tamén dende UNICEF, e dadas as elevadas cifras de pobreza infantil en España, formúlase a necesidade dunha prestación universal por crianza. Compartides esta demanda?
Esta é unha iniciativa das entidades sociais que traballan coa infancia a nivel estatal e galego como a Plataforma de Organizacións da Infancia de Galicia. Elas promoven esta iniciativa que nos apoiamos e temos traballado nela. É unha iniciativa que se vai comprobando que é necesaria e cada vez máis. Compróbase con figuras como esta de mínima burocracia e máximo impacto. Teñen estudado en canto se reduciría a pobreza infantil con esta prestación. Teñamos en conta que España é o segundo país de Europa con maior taxa de pobreza infantil. Ollo, Galicia é a Comunidade onde o ano pasado máis baixou, grazas a políticas como a implantación do ensino gratuíto universal de 0 a 3 anos.
Falemos de como está a situación en Galicia. Sería suficiente con esta prestación ou pensades que é necesario que vaia acompañada doutras medidas? Cales?
Nós temos moitos reparos en poñerlle apelidos á pobreza por que é un xeito de “divide e vencerás”. Non falamos, por caso, de pobreza enerxética… Temos bastantes reparos por que entón parcelámola e despois cada quen toma unha serie de medidas… A pobreza é a pobreza… E neste caso a pobreza é familiar. Non hai nenos pobres en familias ricas. Por tanto medidas contra a pobreza na infancia deben ser prestacións para a familia porque hai que falar de vivenda, de emprego, de conciliación, de políticas de ensino, de sanidade. Hai que falar do conxunto de políticas que afectan á pobreza e a desigualdade.
Calculastes o custo destas medidas para Galicia?
Quero empezar sinalando que hai que ter en conta que gastos como o IMV e outras axudas non van a paraísos fiscais, a contas aforro, senón que van a comprar directamente nas tendas do barrio, o que desminte o argumento de que custan moito, pois son unha inxección de riqueza directa no barrio, nas comunidades. A Plataforma da Infancia ten estimado o custo e estaríamos falando de 11.000 millóns de euros ao ano en España en termos brutos que quedarían nuns 8.000 millóns. En Galicia non o teñen estimado pero nós fixemos unha estimación e estaríamos falando de 500 millóns de euros por ano. Tamén estaría estimado que con esta medida a taxa de pobreza infantil diminuiría en 5,4 puntos.
Entre as familias que superan con claridade os valores medios globais de pobreza están as monoparentais. E correcto? Por que?
E totalmente certo. As familias monoparentais, aquelas nas que un adulto coida de un/ha ou varios/as nenos/as, no 82% dos casos trátase dunha muller, son dos grupos sociais mais afectadas pola exclusión social. O dato máis optimista fixa no 32% a taxa de pobreza neste colectivo, e este dato é o que explica como en España e en Galicia temos as taxas de pobreza infantil tan elevadas. O por que é o mais difícil de responder. E isto é un dos feitos que, nos anos que levo neste tipo de incidencia política, máis me sorprende: por que hai unha resistencia política a apoiar a estas familias e a estas mulleres? Eu creo que hai un compoñente moral, de culpabilización, e falo do mesmo que falabamos antes á hora de analizar a pobreza. Cústanos moitísimo recoñecelo o que, dende o punto de vista político, é lamentable, pois como se está demostrando un mínimo investimento nas familias monoparentais reduce a pobreza infantil drasticamente. En Galicia vimos de ter a boa nova de que por fin a Xunta de Galicia presentou o Rexistro de familias monoparentais, con máis de catro anos de retraso do que establecía a Lei de Impulso Demográfico no seu artigo 42. Pero tamén é certo que está pendente de facer o Plan específico de apoio a familias monoparentais, con medidas específicas, un dos obxectivos que mais está custando conseguir.
“Na loita contra a pobreza nunca, nunca te podes confiar. Os datos son positivos pero hai que tomalos con precaución”.
Como mellora-la situación destas familias?
Con medidas, como por caso, tiñan as familias numerosas. As mesmas, pero ollo, non se trata de mellora-la situación dunhas familias á custa das outras senón de apoiar todo tipo de familias. A partir de aí propostas específicas de mellora en conciliación, para facilitar o emprego e o acceso a vivenda, como por caso reducir custos. En relación coa RISGA levamos reclamando, dende hai tempo, que se modifique a lei de inclusión, e quero subliñar que a Xunta de Galicia, a diferenza do que fixo o PP noutras CCAA, co gallo do IMV non eliminou a RISGA, e iso explica en parte por que en Madrid sube a pobreza mentres baixa en Galicia. Nós pedimos que, no caso das familias monoparentais, a RISGA complemente o resto de medidas de apoio ás familias monoparentais.
As evidencias sinalan que a discapacidade é un factor determinante de empobrecemento e exclusión social. Cales son os factores, á parte da realidade física, que contribúen a esta situación nas familias onde residen persoas con discapacidade?
Partindo da reflexión, que xa sinalamos, de que nós non poñemos apelidos á pobreza -a pobreza existe por causas determinadas e, xa que logo, esixe solucións determinadas- si hai agravantes desta pobreza como, por caso, a idade e a discapacidade. No caso de Galicia é importante subliñar que o 28,7% das persoas con discapacidade están en pobreza fronte ao 15,8% das que non teñen discapacidade, isto é, case a duplica. Por que? Porque coa dispacidade tense unha serie de gastos a maiores: para facilitar o ensino, o emprego, a atención sanitaria, a mobilidade… Todo incide a maiores na pobreza tanto da persoa como da familia que “soporta” esa discapacidade e que se ve afectada. Isto teno moi ben estudado a Federación Galega de Dano Cerebral (FEGADACE). Unha cousa máis, ollo: se falamos de discapacidade tamén temos que falar de dependencia.
Unha pregunta de carácter xeral. A pesar das indiscutibles melloras habidas en Galicia nas cifras da pobreza, aínda son altas e constantes con familias que non poden permitirse certos gastos -alimentación ocio…-. Ningún país, ningún goberno pode estar satisfeito con esta situación. Que propoñedes para a súa redución?
Unha das vantaxes que ten o indicador AROPE é que intenta dar resposta a esta pregunta. Un parte dese indicador é un dato do que estamos falando, a pobreza pura e dura. Logo inclúe o dato de desemprego, pero ademais introduce outro concepto que, hoxe por hoxe, é extremadamente importante: o da carencia material severa. Que indica? Algo que agora estamos vendo claramente co tema dos ingresos. Non só as persoas en pobreza senón as de clase media, clase media baixa, traballadores e traballadoras das nosas organizacións a maioría con salarios de 1.300/1.500 euros que coa subida dos prezos da vivenda e dos alimentos ven como agora cos mesmos ingresos non lles dá para cubrir as necesidades básicas. Isto pon en evidencia como o argumento político de que “non hai mellor política social que o emprego para saír da pobreza” non é verdade. Ter un emprego é unha condición necesaria pero non suficiente para as persoas que poden traballar. Pero unha de cada tres persoas en pobreza non pode traballar por razóns de saúde, de conciliación e, por tanto, non hai razón para criminalizalo, para culpabilizalo, senón que hai que tomar outras medidas ademais do emprego que resolvan os problemas da persoa. Unha persoa non decide estar na pobreza e ten dereito a traballar se pode traballar, pero tamén ten dereito á vivenda -un problema actualmente vital-, ten dereito ao respecto… Por tanto estes discursos de odio de hoxe en día parten dunha visión moi reducionista da pobreza porque se vende mellor. A pobreza hai que vela, como diciamos, dende un punto de vista integral.
“As familias monoparentais, aquelas nas que un adulto coida de un/ha ou varios/as nenos/as, no 82% dos casos trátase dunha muller, son dos grupos sociais mais afectadas pola exclusión social”.
Seguindo a Amartya Sen, sen dúbida un dos autores que mais e mellor ten estudado estes temas, “aínda que están conectados, o estudo da pobreza non pode verse só como un estudo da desigualdade”. O argumento de Amartya Sen é de que a pobreza non pode circunscribirse exclusivamente ao ingreso, pois este dá unha visión relativa da pobreza que pode levar, como así sucede, a políticas erróneas na loita contra a pobreza. Compartes este criterio? Como superar este concepto?
Totalmente. Como estamos vendo agora coa inflación, coa suba dos prezos, moitas persoas e familias teñen que tomar tódolos días novas decisións sobre as súas necesidades básicas como, por caso, “pago a calefacción” ou “pago os gastos dos nenos?”, “que como?”: compro patacas, alimentos con hidratos de carbono moito máis baratos pero menos saúdables, ou pago os gastos da luz?”… A necesidade de tomar este tipo de decisións xa non é so das persoas en pobreza senón tamén de profesionais, de persoas con ingresos. Este ano estudamos tamén que en Galicia das persoas que teñen unha vivenda en propiedade o 14,8% están na pobreza pero entre as persoas que viven en alugueiro son o 36%. Con isto quero dicir que para entender as causas da pobreza analizar soamente o ingreso, o mesmo se se trata do emprego, non chega. Que hai que mirar outros factores.
Ben, pola miña parte xa rematei. Algo mais que queiras engadir?
Querería subliñar que para nós sería eticamente reprobable falar de pobreza sen falar de desigualdade. Por iso nós falamos de política de rendas pero tamén de fiscalidade, de impostos, da importancia da súa progresividade na loita contra a pobreza, todo isto á través do Estado de benestar. Porque quero sinalar con claridade que sen o Estado de benestar teríamos en Galicia unha pobreza de máis do 40%. Nos vindeiros anos teremos que defender este Estado de benestar… e todo dito dende a Comunidade Autónoma coa menor taxa de desigualdade. Algo que sorprende a moita xente pero é así.
E diso penso que nos alegramos todos.
