A difusión masiva de contidos pornográficos nos novos medios dixitais e os seus efectos sobre as concepcións e as prácticas sexuais das novas xeracións, que os consumen cada vez en idades máis precoces, dada a dificultade para as familias de controlar o acceso a eses medios, está xerando unha importante alarma social e un debate con implicacións educativas, psicolóxicas, sociais e políticas. A aparición recente dun completo estudo (Las trampas de la pornografía. La sexualidad que deseamos, Catarata 2025) do que son autoras tres investigadoras galegas (Amanda Traba, Priscila Retamozo e Chis Oliveira), pareceu a ocasión propicia para que TEMPOS NOVOS se sumase a ese debate, recollendo tres perspectivas complementarias que con certeza non van pechar o tema senón, ben ao contrario, incentivar ao noso lectorado para amplialo. Nós somos ben conscientes de que han quedar arestas e liñas de enfoques que seguramente requirirán novos tratamentos da cuestión.
Como antes aconteceu coa fotografía, a reprodución de figuras espidas e de actos sexuais no cine apareceu case inmediatamente despois da invención do cinematógrafo. A recente emisión da miniserie de RTVE ENA, sobre a raíña Victoria Eugenia, muller de Afonso XIII, probablemente deu a coñecer entre un público amplo algo xa ben coñecido polos historiadores: o rei Borbón, bisavó do actual monarca español, foi o creador da primeira produtora española de cine pornográfico. As películas eran producidas exclusivamente para a exhibición en salas de acceso restrinxido ás amizades do rei, non para o público en xeral, e a súa finalidade carecía de calquera pretensión estética. Sabemos que as actrices eran contratadas entre prostitutas e figuras marxinais das revistas musicais ou o vodevil. Ese cine de difusión case clandestina (aínda contando, en España, co impulso real) foi a marca distintiva durante moitos anos do cine “erótico” ou directamente pornográfico. A discusión sobre os límites entre un e o outro sempre foi difusa. Hai certo acordo en establecer unha dobre fronteira: o segundo non se limita á exhibición de mulleres (sobre todo) espidas, senón que inclúe a representación de actos sexuais explícitos, e renuncia a presentar eses actos no contexto dun relato con suficiente complexidade para que se poida falar dunha intencionalidade estética.
O profesor Xosé Cabido, que no seu artigo propón un modelo de intervención educativa dirixido a promover unha educación sexual xeneralizada capaz de contrarrestar o modelo de “pornoeducación” hoxe imperante, data nos anos posteriores á Segunda Guerra Mundial o nacemento do que el chama “a pornografía da era contemporánea”. Mais será sen dúbida baixo o influxo da vaga de liberación sexual reclamada, e exercida, polos movementos nacidos no 68 cando se inicie a conversión do cine porno nunha industria con certo peso no mercado da exhibición cinematográfica, con salas especializadas, reservadas “para público adulto”. Algo que irá acompañado incluso dunha pretensión de “dignificación” estética do porno, con tramas máis elaboradas, ao tempo que o cine comercial rompía cos tabús moralistas que restrinxían a presenza nas pantallas de espidos e representacións de actos sexuais. Como o franquismo, coa imposición da moral “nacional católica”, freou o desenvolvemento deste proceso en España, os españois da década dos 70 practicaban o “turismo sexual” cruzando a fronteira francesa para ver as películas prohibidas.
O feminismo foi un dos compoñentes especialmente activo na produción do discurso da liberación sexual, mais pronto apareceron voces críticas respecto de como o cine porno (e non só) estaba reinterpretando esa liberación. Aínda que o debate entre o feminismo prohibicionista (Andrea Dworkin, Catharine MacKinnon) e o contrario a calquera medida de restrición do cine pornográfico (Betty Friedan, Kate Millet), que dividiu ás feministas dos Estados Unidos nos anos 80, non se pode dicir que estea resolto, si é posible sinalar determinadas voces que denuncian a instrumentación da idea de “liberación da muller”. Así, a británica Natasha Walker en Muñecas vivientes (Turner, 2010) e a socióloga franco-xudía Eva Yllouz (Por qué duele el amor: una explicación sociológica, Katz 2012), sitúan no que a segunda denomina “capitalismo emocional” a cousificación da muller como mercadoría ao servizo do pracer escópico masculino, agora disfrazada de “sexo libre”. É o que a filósofa feminista Ana de Miguel desenvolve no seu artigo como “Operación Play Boy”, que tivo en España un reflexo na revista Interviu, onde textos de denuncia política e entrevistas con figuras intelectuais destacadas compartían espazo, sen que aparentemente iso xerase ningunha disonancia crítica, xunto a fotografías de mulleres espidas. Obviamente, a pornografía non é senón a exacerbación desa cousificación do corpo da muller.
Coa irrupción da transformación da comunicación pola tecnoloxía dixital, o porno abandona as salas mais inunda as multipantallas de acceso individual. E a partir desta proliferación que se produce esa “pornocultura” que denuncian as tres autoras de Las trampas de la pornografía: Amada Traba, profesora de Socioloxía da Educación na Universidade de Vigo; Priscila Retamozo, politóloga e Máster en Igualdade e Xénero; e Chis Oliveira, catedrática de Filosofía e doutora en Educación Afectio-Sexual. As tres preferiron responder ás preguntas de Tempos Novos como unha voz única, no canto de individualizar as respostas.
O acceso a estres artigos está dispoñible para subscritoras e subscritores de TEMPOS NOVOS rexistrados en TEMPOS DIXITAL.
EN DESTAQUE / DOSSIER A EXPANSIÓN DA PORNOGRAFÍA: ENTRE A ÉTICA, A ESTÉTICA… E O PODER
· PORNOGRAFÍA E SEXUALIDADE: CARA A UNHA ÉTICA DO DESEXO – Xosé Cabido Pérez
· ENTREVISTA / AMADA TRABA, PRISCILA RETAMOZO, CHIS OLIVEIRA: “UNHA SEXUALIDADE FEMINISTA TEN QUE CUESTIONAR DE RAÍZ A MERCANTILIZACIÓN DOS CORPOS, DO DESEXO E DA PROPIA IDEA DE LIBERDADE” – Miguel Vázquez Freire
· O NEOLIBERALISMO SEXUAL E A LEXITIMACIÓN DO NEOLIBERALISMO ECONÓMICO – Ana de Miguel Álvarez
