Vari Caramés: a néboa invisible

Escribo estas liñas nun día gris, submarino: A Coruña, perdida no mar, baixo unha fermosa e lenta chuvia. A esta hora, Vari Caramés, desde a súa galería na Praza de María Pita, debe estar velando, como un Nemo do Atlántico, estas auras envolventes que ás veces se aseñoran, cunha beleza profunda e melancólica, da alma da cidade.  

* 

Nacido en Ferrol, cidadán coruñés desde os nove anos, estudante de Arquitectura Técnica, fundador do mítico pub O Patacón e membro, nos anos oitenta, do movemento Novos fotógrafos coruñeses, Vari comezou, como fotógrafo, aos quince anos, cunha Voigtlander que lle regalou seu pai, facendo unha fotografía en branco e negro, ou en sepias, ou cos infinitos matices de gris, de tons sutís e embazados, atmosféricos, nada enfáticos. Esa estética duroulle até o cambio de século, momento no que comezaría a traballar en cor, nunhas fotos que non lle desagradarían a un pintor, pois acadan un impresionismo fuxidío, de tonalidades suaves: puras sensacións pictóricas, evanescentes, mergulladas nunha luz imprecisa, como se fosen as creacións dun debuxante da levidade, dun acuarelista flotante e inmaterial… pero con medios fotográficos. 

Non é doado falar da obra dun artista que se moveu sempre entre a aparencia e a irrealidade. Que capta como poucos o efémero, o incerto, o intanxible. Que potencia a sensación de estrañamento, creando unha distancia co inmediato, facendo, da presenza, unha ausencia que se revela máis real. Trátase dunha vaporosa impermanencia na que o instantáneo acaba por nutrirse de eternidade. Na que o inminente, o real, se torna vago, irreal…  

Esa maxia, procede dunha mirada melancólica, traspasada até o miolo do sentimento do temporal? Ese flou, esa levitación da retina, virá dunha sensibilidade a flor de pel, que aprehende a vida como a través do soño, da néboa ou do aire?  

*  

En Vari hai moitos substratos. As representacións iniciais dos fotógrafos pioneiros, da época en que naceron as primeiras, tenteantes imaxes fotográficas. E a pegada emocional do cine en branco e negro. E toda unha xenealoxía de creadores que sempre lle interesaron: Man Ray, Plossu, Doisneau, Brassaï e os fotógrafos de rúa parisinos, Kertész, Sudek… ou compañeiros, en certo modo, de sensibilidade, como Javier Campano, Manuel Sonseca… unha tradición da que se serviu para xerar un mundo propio, de fonda sensibilidade, tenrura e humanidade: selo do artista verdadeiro, esencial. 

Con ese avoengo, Vari, a través da súa “mirada húmida”, como dixo Luís Rei Núñez, acada, na súa condición de poeta atlántico, o que Juan Manuel Bonet chamou “fotografía como diario íntimo”, como “tratado do fuxidío”. 

Porque Vari é un fotógrafo que, lonxe do descritivo, impregna todo o que olla cun veo de desmaterialización. Os límites desaparecen e desdebúxanse as formas, as liñas… Todo é esvaradío, fugaz, difuso e indeciso. Por iso son obras abertas á interpretación. Nelas, a connotación gaña por goleada á denotación. É un artista aurático, en certo modo: todo o que perde, intencionadamente, en presenza física e gravidade, gáñao en suxestión, poesía, densidade…  

Porque é un artista autobiográfico que recolle nas fotos momentos das xentes e da experiencia cotiá, instantáneas das súas sensacións, das emocións vividas… que eleva o azaroso, e incluso o anecdótico, a substancia e paradigma.  

Canto hai de real ou de misterioso, de onírico ou de fuxidío nestes ámbitos de ensoñación, nestas radiografías do instante? A realidade, para el, é a que ten no corazón, na ollada. A outra é un motivo para dialogar, para encontrarse. Nas antípodas do documental, o que Vari capta é o latexo do inaprensible, o asomo dunha sorpresa inesperada, a presenza equívoca e un punto máxica con que se expresa o real. De aí as pegadas da súa luz, as atmosferas neboentas, o esvaemento dunha percepción na que todo o sólido esvaece no aire…   

*  

E acostuma a traballar en series temáticas. Nese modo de proceder, retratou como poucos Vigo. E Compostela. Mais sobre todo A Coruña. Recreando, en series como A movida viguesa ou Coruña by night, as súas xentes, os recantos da súas noites, as súas arquitecturas entrevistas ou as súas rúas esbozadas…  

Como fotógrafo urbano, que interesantes os seus repertorios do neon, da nocturnidade, dos escaparates, das vellas tendas, dos comercios… E os cristais! E as xanelas, sempre tan plásticas, tan propicias ao xogo visual. 

E que presentes están sempre o mar, as praias, os horizontes, as piscinas, os bañistas, os acuarios… o mundo da auga. Como a serie exemplar dos nadadores, feita na coruñesa A Solana, realizada con cámara submarina, onde os nadadores son habitantes amnióticos dun planeta de estrañeza absoluta, cos que chega a insólitos rexistros oníricos e visionarios. 

Porque se a súa caverna platónica ten moito de penumbras, de grises e de sombras, tamén o ten de néboas, de chuvias e de auga. Por iso o fotógrafo, que tanto gustou de nadar, se mostra como un viaxeiro urbano que se deixase mollar por dentro e por fóra, cantando baixo a chuvia…  

Mais tamén lle interesaron os animais. Como Tobi, o seu can… todo un exemplo de tenrura e intimidade. Ás veces, o espectador podería lembrar a Gerald Durrell e o seu libro A miña familia e outros animais. Aínda que Vari onde os encontra é, normalmente, perdidos polas rúas e as estradas, nas granxas, nos carteis… E con que fondura, este fotógrafo humanista, capta as súas olladas temerosas e insondables, de máxica e estraña expresividade… Ese porco no camposanto! Esa centola perdida entre xigantes guindastres portuarios! E o galo alucinado, o cabalo branco perdéndose na fraga, a vaca diante dun castelo medieval… 

Tamén, os nenos, como na serie Recreo. E a Galicia secular, do agro, das estradas sinuosas e perdidas, das misteriosas vacas, dos castelos e cemiterios, da vella Compostela, das fragas do Eume…   

* 

Vari é un mago do instante. A súa obra nútrese de epifanías humildes, moitas veces recatadas: pequenos recantos, sombras fugaces, fragmentos, xestos, reflexos, ecos… matices e detalles nos que ninguén repara pero que a súa ollada lúcida e viaxeira, desde a súa entraña cómplice e a súa filosofía da sinxeleza e da humildade, converte en relevantes. Sensacións, evocacións, sutilezas atemporais, flashes, manchas… penumbras, luces, lenes mais pletóricas epifanías visuais…  

Ás veces fai lembrar a Proust, polo seu desexo de recordar, de fixar sensacións e instantes. Ou a Yasunari Kabawata. Ou a un creador de haikus. A un Brassaï ou Plossu humedecidos polo Atántico. Ou a un Monet finisterrano e radical, agalegado, a quen a realidade se lle volve, nas mans, fugaz, inaprensible, flotante… 

Cantas das súas fotos, unha vez vistas, non deveñen inesquecibles! Pois pasan, como momentos icónicos e entrañables, ao álbum das nosas vivencias esenciais. Instancias para a eternidade.