O Día das Artes Galegas de 2026 que se celebra o 1 de abril rescata nesta edición a figura do allaricense José Suárez, unha das figuras máis senlleiras da fotografía galega durante o século XX. Vangardista, inquedo, viaxeiro forzoso e autor de milleiros de imaxes que aínda non atoparon un acubillo á altura, José Suárez viviu unha desas biografías sinuosas tan propias da intelectualidade do seu século. Nesta conversa cos fotógrafos Manuel Sendón e Xosé Luís Suárez Canal, sobriño do homenaxeado, afondamos no artista e no ser humano que, entre Xapón e Arxentina, partindo de Galicia, quixo preservar a pegada de mundos que se extinguían.
Dedicastes moito tempo a interpretar e investigar a obra de Suárez. Falades dun “fotógrafo de autor”, alén da dicotomía entre o amateur e profesional. A que fai referencia esta expresión?
Manuel Sendón: Historicamente, existía a figura do fotógrafo profesional que traballaba por encargo e mais a do afeccionado que traballaba para concursos dentro das agrupacións fotográficas. José Suárez é unha figura moi singular porque nos anos 30 non o podes encaixar en ningunha desas dúas categorías. Traballa en base aos seus propios proxectos e sentimentos. Se vivira hoxe, a súa sería fotografía artística.
El nace a comezos do século XX. Cal é o panorama da fotografía en Galicia naquel momento?
MS: Hai xa bastante fotografía en Galicia cando el nace. Penso en figuras como a de Felipe Prósperi.
Xosé Luís Suárez Canal: En comparación co resto do Estado, o galego é un patrimonio fotográfico moi rico. Pero o de José Suárez é un estilo documental único, moi distinto de Brey ou de Virxilio Viéitez.
MS: É absolutamente único. Nos anos 30 só pode compararse co proxecto de autor de Ksado. Pero non ten nada que ver con Suárez. Na época hai un interese etnográfico que procura captar o mundo labrego e mariñeiro, cos seus hórreos e embarcacións. Pero Suárez ten máis interese na figura humana.
XLS: A primeira etapa de José Suárez definímola como de fotografía etnográfica. Non só se basea nos hórreos e nos monumentos senón na forma de vivir da xente. Hai catro series, cuxa orixe pode estar en encargos que lle fai Cifesa, Oleiros, Beiramar, a Romería de San Vitoiro e A Malla, onde vemos o traballo dos homes e a forma de vivir desas persoas. Cunha definición fotográfica moi diferente á que podía ter, como dicía Manuel, o traballo de Ksado. Teñen un corte moi vangardista relacionado coa Nova Obxectividade das vangardas europeas. Moi diferente doutros traballos moito máis costumistas que se facían en Galicia.
MS: Nesa serie ves a importancia que para el tiña o obxecto, nas fotografías de cántaros ou de tellas. Non só importa o obxecto, como sucede na nova obxectividade, senón tamén o seu tratamento, por exemplo, a seriación. Teño na cabeza unha fotografía onde só se ven cántaros, cunha composición diagonal. Ou as tellas: o oleiro que as coloca no chan. A Nova Obxectividade é un invento alemán. Os fotógrafos dan moita importancia ao obxecto e á fabricación en serie. El colle esa filosofía pero non a aplica ao obxecto industrial senón ao artesanal.
XLS: El sabe moi ben, como sucede despois cando vai a Xapón, que está vendo algo que vai desaparecer, e quere documentalo. Utiliza recursos novidosos como os picados e contrapicados. Algo moi propio da Nova Visión, outra corrente vangardista. Todo iso forma parte da innovación que el achega nesa época á linguaxe fotográfica que despois veremos novamente en Mariñeiros, no mundo da Mancha ou o dos Gauchos.
MS: Non hai influencias da nova visión en Galicia nesa época en ninguén máis ca nel e José María Massó. Cando Massó fotografía a belle epoque galega na praia de Beluso, vemos aí ese tipo de recursos: picados, contrapicados, culto ao corpo se ben cun punto de pudor… Pero ese conxunto non ten a dimensión da de José Suárez.
“Suárez deixou por escrito que todo ese aire fresco que entra coa industrialización vai estragar un mundo, e quere preservalo en certa medida, xa que para el teñen unha grande importancia a artesanía e a natureza”.
Cando falabades da industria, faime pensar que fronte ás vangardas alemás que captan un mundo que nace, Suárez quere preservar un que está a desaparecer.
Xosé Luís Suárez Canal
XLS: Suárez deixou por escrito que todo ese aire fresco que entra coa industrialización vai estragar un mundo, e quere preservalo en certa medida, xa que para el teñen unha grande importancia a artesanía e a natureza. E cáptao sempre cunha visión innovadora dende o punto de vista fotográfico.
MS: E logo a importancia do home. El sempre di que nas súas fotos está o home ou a súa pegada. Esa fórmula humanista que se ve nas súas fotos non ten nada que ver con outros. Unha cousa que o diferencia doutros fotógrafos, mesmo ata os anos 80 en Galicia, é a súa formación intelectual. El reflexiona sobre o que fai e por que o fai. Esa frase sobre o home ou a súa pegada fai explícita a súa filosofía de traballo.
Un ollo que pensa?
MS: Si. Un ollo que pensa. En realidade, quen ve é o cerebro, e José Suárez mira con el.
XLS: E a importancia de querer contar. O que se chama o estilo documental. Sempre hai unha historia detrás da foto. Nos Oleiros conta algo. En Beiramar, tamén. Evidentemente, tamén na serie de Mariñeiros. El sempre intenta contar algo dentro dunha historia, o cal é unha das súas características fundamentais. Narra con finalidade.
“A súa relación con Unamuno é moi familiar. Non só as fotos máis coñecidas no seu aniversario. Fotografía na súa casa, a familia, os netos, etc“.
Salamanca deixa pegada nel.
XLS: El estuda alá e atopa un mundo intelectual, con exemplos como Unamuno, Benjamín Jarnés ou a Revista de Occidente. En 1927, un artigo de Franz Roh aparece nesa revista e eu coido que o debeu de ler. Esa renovación, ese mundo que aparece daquela, un realismo máxico fronte ao expresionismo, é unha das cousas que caracterizarán a José Suárez. As vangardas europeas entran a través da Revista de Occidente, e el como bo lector imprégnase desa filosofía e plásmaa na súa obra fotográfica.
El desenvolve en Salamanca unha relación próxima con Unamuno. Chegará ao longo da vida a ter relacións dese tipo con persoas de fóra do mundo fotográfico. Hai unha pegada dese eclecticismo cultural na súa obra?
MS: Hai unha reflexión. A diferenza doutros fotógrafos, el reflexiona sobre o que fai grazas á súa formación. Aquilo forma parte do seu background e condiciona a súa mirada sobre o mundo e a fotografía.
XLS: Falando de Unamuno, na súa biblioteca había cantidade de libros del. Un deles era a Vida de Don Quijote e Sancho. Esa paixón levarao á ruta do Quixote na serie sobre A Mancha. Posiblemente exista unha influencia directa na súa relación con Unamuno e na forma de vivir. Nas súas exposicións mete o retrato de Unamuno aínda sen vir a conto. Tiñan grande amizade.
MS: Chama bastante a atención porque el ten que exiliarse pero Unamuno dá a benvida ao franquismo. Despois desencántase, claro, pero supoño que iso sería tamén un choque.
José Suárez en Tierra del Fuego. Anos 40.
É unha época de efervescencia política e cultural. Imaxino que haberá outros casos semellantes de relacións que hoxe parecen estrañas.
MS: A maioría dos intelectusais apostan claramente pola República.
XLS: A súa relación con Unamuno é moi familiar. Non só as fotos máis coñecidas no seu aniversario. Fotografía na súa casa, a familia, os netos, etc. Tan familiar que el faille o prólogo do libro de Salamanca e nel temos outro exemplo desa paixón.
A fotografía non é a súa primeira ocupación.
XLS: El estuda Dereito e saca unha praza no Concello de Salamanca como funcionario. A paixón da fotografía víñalle de atrás. Nas fotos que estudamos del vemos como a partir desta época fai outra clase de fotografía. As previas eran de corte familiar, de recordos, pero non trataba os temas posteriores, non toma o home como punto central.
Manuel Sendón
O gran cisma nas biografías intelectuais da época é, evidente, a Guerra Civil tras o “oasis republicano”. Que impacto tivo na súa vida e na súa obra?
MS: Non vexo impacto no sentido da súa obra, pero a nivel profesional, o impacto tivo que ser enorme. Tamén a nivel persoal, xa que casara un ano antes pero a muller non o acompaña ao exilio. El estaba relacionado con toda a intelectualidade español e expuxera no Círculo de Belas Artes de Madrid e en París. Dáse esa ruptura da guerra e marcha. No exilio vive de facer dirección de fotografía no cine, e mesmo chega a dirixir un filme. Pero ves como fotografía os traballadores da América latina e ves a mesma mirada que tiña aquí cos mariñeiros. Usa contrapicados. Iso magnifica a figura, faina épica. Non é unha visión costumista. Está relacionada se cadra co costumismo ruso, tipo Rodchenko. A mirada de Suárez non é tan optimista como a do ruso que, cando retrata o obreiro soviético, retrata o que pensa que é o futuro. Suárez deixa sempre ollares cara ao infinito, incerteza. Non é un posicionamento militante igual, pero si dá unha visión épica afastada doutras representacións do mariñeiro.
XLS: A nivel persoal ten moita influencia o feito de que a muller, por influencia da nai, non o acompañe ao exilio. No exilio aínda o primeiro libro que saca, Nieve en la cordillera, dedícallo a ela. Estaba profundamente namorado e o sucedido provócalle unha tristura que coido que o acompaña ata o final da súa vida. Iso nótase nas fotografías que fai. Comunica esa tristura aos seus personaxes.
Tingue a súa obra posterior?
XLS: Ata a súa morte. Cando volve do exilio intenta volver vela pero xa non funciona a relación. Comeza unha depresión que o levará á morte.
MS: Volve en mal momento tamén. No 59, a fotografía non se recoñece. El intenta, sen logralo, publicar o libro da Mancha. En Inglaterra fanlle o encargo dos Touros…
“El sempre di que nas súas fotos está o home ou a súa pegada”.
Volve aínda durante o franquismo. Por que?
MS: Nesa época volven varios exiliados sen delitos de sangue. Tamén Luís Seoane andaba por aquí.
XLS: A miña teoría, en base ao que oín na familia, é que el non puidera estar cando morreu seu pai e quería estar cando súa nai morrese. Unha das causas importantes do seu retorno foi ver viva a súa nai. Nunha primeira época en Allariz fotografía moito a súa nai e a toda a familia. Hai unha relación familiar moi fonda naquel momento. Volveu un pouco enfermo, co corpo estragado, e ten que deixar Galicia e irse cara ao sur. Fundamentalmente, eu creo que volve pola súa nai. É un momento desgraciado, claro, en pleno franquismo. Tiña un certo status en América Latina, viña do Xapón… Profesionalmente estaba nun punto importante, pero deixa todo aquilo e volve para aquí. Núñez Búa ou Lois Tobío opinan que escolleu un mal momento para volver a España.
MS: Núñez Búa di nun artigo que no momento en que podes prever a proximidade da morte a terra chama. Unido ao da nai, foi importante para traelo de volta. Coa velleira a memoria inmediata vai desaparecendo pero o peso do pasado é cada vez máis forte.
Fóra de España el ten unha traxectoria moi importante, cunha mirada de seu…
MS: Na Mancha xa hai outra mirada.
En que sentido?
MS: Incluso no formato. A comezos dos anos 60 xa pasou de moda a Nova Obxectividade. É o tempo da Nouvelle Vague no cine. A cámara que usa agora é de 35 mm, mais funcional. Hai dúas formas de realizar o acto fotográfico: facer unha fotografía ou tomala. Make ou take a picture, en inglés. Nas da Mancha, cando fotografía os labregos fainos como aquí, pero a maioría das fotos son distantes, non escenificadas. Agarda o momento e saca a fotografía, con referentes nos fotógrafos das revistas ilustradas, Life, a axencia Magnum… Cartier-Bresson, Werner Bischof… E de feito hai fotografías de Xapón que recordan ás de Bischof. Esa forma de facer fotografía é diferente, mesmo se segue existindo ese carácter humanista, esa importancia do home e as súas relacións coa contorna.
XLS: E a plasticidade da que falaba Blanco Amor.
MS: Incluso máis que en Mariñeiros.
Mariñeiros 3 (ca 1936).
XLS: Posiblemente. Ese contraste de brancos e negros que recorda Blanco Amor é moi importante dende o punto de vista estético. E como se fixa nos obxectos: as portas, os muíños… Volve a certas cousas, pero abandona aquela innovación da nova visión.
MS: E hai outra cousa. Todas as series en Galicia antes de marchar están moi centradas nos humanos e nos obxectos. Pero na Mancha, impresionado por aqueles brancos, as persoas sitúanse nun contexto e son máis pequenas en relación co espazo.
XLS: Tamén se ve moito naquelas fotos as colocacións que fai. Os xantares de labregos, as tertulias… A man do fotógrafo coloca, hai algo que bebe do cine.
MS: Porque aínda que sexan fotografías tiradas el pensa moito na composición. Ao mellor espera a que as persoas se sitúen nun lugar concreto. Esa mirada está aí.
XLS: É unha visión mesmo diferente á de Xapón.
MS: Alá marabíllase pola diferenza. Pero na Mancha tamén se marabilla coas diferenzas con Galicia.
XLS: Si, pero en Xapón capta. Non pretende contar nada. Na Mancha si narra unha viaxe. Parte á busca do Quixote e, como el di, só atopa Sancho Panzas.
MS: Claro. En Xapón chámanlle a atención outras cousas.
“Estaba profundamente namorado e o sucedido provócalle unha tristura que coido que o acompaña ata o final da súa vida. Iso nótase nas fotografías que fai. Comunica esa tristura aos seus personaxes”.
Ten esa etapa cinematográfica no exilio, supoño que forzado polas circunstancias. Persiste a súa mirada no seu traballo no cine?
XLS: Si. Hai dúas películas chave para iso. En Malambo, onde no épico comezo colle os personaxes con todo o seu estilo Suárez. En Los Caranchos de la Florida el fai todas fotografías dos gauchos aproveitando os traballos de localización. Onde vexo menos a súa pegada é na que el dirixe, La mujer y el jockey. Si, trata temas vinculados coa xustiza, moi queridos por el, pero ten menos pegada fotográfica excepto as carreiras de cabalos, que si as filma de forma innovadora. Pero cánsase do cine, e por iso marcha ao Uruguai.
MS: Hai moitas lagoas na súa biografía. Abandona o mundo do cine e, segundo Lois Tobío, desencantado marcha a Punta del Este. Alá seguimos a súa pista e falamos cunha persoa que o coñecera, que mesmo dicía ter sido socia del nun negocio de alfombras do que nin sequera sabiamos nada.
XLS: De que vive en Punta del Este? Monta unha librería onde fai exposicións, pero non sabemos ben de que vive alí ou en Xapón. En Arxentina sempre me preguntei se coñeceu a Castelao. Descubrimos que si, a través dunha fotografía que nos deu a filla do seu intimo amigo Luís Villaverde onde están Castelao, Suárez e Seoane. Hai moitas cousas que enchemos aos poucos. Como a película Mariñeiros, que se estrea no 38 e hoxe está perdida, tras rematala en Arxentina.
“Fixo da viaxe un ideal de vida. En Arxentina foise tres meses polo estreito de Magalláns nun barco e fixo un diario fotográfico”.
Que poético é reconstruír a biografía dun fotógrafo a través de fotografías casuais.
XLS: Si. Unha vivencia moi importante para el é a da neve en Arxentina. El coñece ao esquiador Émile Allais, francés, que lle ensina un libro de Pierre Boucher, fotógrafo moi vinculado á nova obxectividade francesa. Comparas as fotos de Suárez daquela e son moi parecidas, mesmo con algo do paisaxismo americano de Ansel Adams.
MS: Hai unha presenza da paisaxe que non había na súa obra en Galicia.
Un compoñente de exotismo?
MS: Máis ben, a neve chamáballe a atención polo seu gusto polo esquí. E despois hai que lembrar que el queda tres meses pechado nunha estación de esquí pola neve. Que outra cousa pode fotografiar?
XLS: Fixo da viaxe un ideal de vida. En Arxentina foise tres meses polo estreito de Magalláns nun barco e fixo un diario fotográfico. Presumía mesmo de ter feito dúas voltas ao mundo. A neve era unha viaxe máis.
MS: O feito de non ter cargas familiares dáballe esa liberdade. Pero de que vive en cada etapa? É outra historia. O traballo determina a forma e a ubicación da vida, e a distribución dos tempos.
Viviu do cine durante todo o exilio?
XLS: Nun primeiro momento. Despois coñecemos esporadicamente o mundo de Punta del Este, co súa pequena librería como conta Rafael Dieste. Para ir a Xapón vendeu a casa. Alá, no 53, parece ser que a través da casa Canon se dedicou ao mundo da publicidade e a decoración.
A época de desenvolvemento do Xapón moderno.
XLS: O país empeza a abrirse e el defende preservar, ante a apertura a Occidente, o mundo artesanal. Dedícase moito a fotografar aquel mundo.
Pecha un círculo aberto en Galicia.
XLS: Exactamente.
MS: A el a cidade non lle interesa. Na época en que vive en Arxentina o país está a anos luz de España en desenvolvemento. Podería aparecer algo nas súas fotografías sobre edificios, desenvolvemento… E non aparece nada. Porén, nas vangardas históricas a cidade era fundamental, pero a el non lle interesa. Ten que ver co feito de que mentres a nova obxectividade se preocupa pola produción industrial el faino pola artesanal.
XLS: Interésalle, fundamentalmente, o home.
MS: En toda a súa obra. Tanto aquí como no exilio.
XLS: Unha vez preguntáronlle se lle gustaría ir fotografar a Lúa e dixo que non porque alí non hai vida humana.
MS: Todo o que sae de aí, incluso, ten un estilo propio. Penso na forma dramática das árbores que fotografía na Patagonia.
XLS: As da neve son máis plásticas, aínda con certo dramatismo. Plásmanse en Nieve en la cordillera. El narra, ilustra e simboliza cada unha das fotos. Hai unha historia a través dela. Nese libro quere contar algo importante.
Falemos agora da época xaponesa.
XLS: El pasa alí preto de catro anos. A primeira visita dura dous anos.
De alí xorde unha obsesión por reter un mundo que se transforma. Existe unha coherencia estética e filosófica co feito en Galicia?
XLS: El en Xapón interésase pola cultura: o teatro, a danza… Tamén polo mundo do traballo e do artesanado. Dende o punto de vista fotográfico é moi distinto ao feito en Galicia porque alí as súas fotografías non contan senón que describen. Capta. Vai na liña da Magnum da época. Ten unha certa admiración por Werner Bischof. É unha fotografía do momento decisivo, moitas veces. E a súa preocupación fundamental polo mundo da cultura que fai que cando volva a Uruguai faga conferencias sobre Xapón e mesmo chega a traducir textos de teatro noh. Ten obsesión co teatro e a poesía xaponesa. Mesmo publica algo en Grial. Na súa bibliografía atopei cantidade de gramáticas e dicionarios xaponeses, xaponés-francés, xaponés-inglés… Ten moitas reflexións sobre pezas xaponesas. Unha delas publícaa máis adiante nunha revista intelectual de uruguai onde fala dos xuízos e prexuízos do Xapón. Alá enxalza a vida xaponesa e a cultura. Reflexiona sobre o que representa o kabuki, o teatro noh… Todo iso aparece en manuscritos persoais del.
José Suárez con Kurosawa. 1960
Como é a relación del con Akira Kurosawa?
XLS: Penso que casual. Teñen unha foto xuntos e existen notas persoais del mentres visita Kurosawa mentres filma Os canallas dormen en paz en 1960 Alá fala de cantidade de cousas que ve no plató e chámalle moito a atención a desorde incrible, preguntándose do que pode saír de alá e admirándose da pulcritude da película final. É o único que se sabe.
MS: A vida del é un misterio.
El non falou daquilo coa familia?
XLS: El falaba pouco. Cando el volve a España eu vivía en Francia e víao esporadicamente no verán. Falaba moito coa súa irmá Luísa e contaba cousas. Pero non era moi dado a entrar nos temas.
Supoño que esas lagoas causan dificultades para se achegar á vida del.
XLS: Á vida si, pero non á obra. Outra das lagoas importantes é que mentres filma Mariñeiros coincide en Bueu con Maruja Mallo. Os debuxos dela son moi semellantes ás fotos de Pepe porque cadran no mesmo lugar, pero non sabemos máis. Hai cousas que un dia poderán saberse ou non.
MS: Con Maruja Mallo coinciden no espazo, pero os referentes volven ser os mesmos. A importancia da Revista de Occidente, por exemplo. A revista non tiña unha exposición ata que Ortega ve os debuxos dela e monta a primeira. E durante moito tempo todas as portadas estaban ilustradas por imaxes delas. Coinciden no espazo e no tempo e comparten referencias intelectuais. Tampouco hai retratos de Blanco Amor del, aínda tendo moita relación. Xa nos 30 Blanco Amor escribe sobre as fotografías de Suárez. E cando volven os dous teñen fotos xuntos en Ourense, pero Suárez nunca fotografou a Blanco Amor.
XLS: Eles facían tertulias en Ourense. Carlos Casares contoume que Blanco Amor estaba furioso porque Pepe Suárez non lle fixera nunca unha foto.
“Perdéronse moitas cousas, evidentemente. O arquivo consérvase hoxe, por desgraza, na miña casa. Ningunha institución quixo facerse cargo para que isto estea en condicións e ao servizo de quen queira estudalo”.
Nos tempos da fotografía dixital parece máis doado conservar un arquivo. Como conservou el o seu nunha vida tan viaxeira? Supoño que non cargaba cunha maleta ás costas.
MS: Pois máis ou menos si o facía.
XLS: Perdéronse moitas cousas, evidentemente. O arquivo consérvase hoxe, por desgraza, na miña casa. Ningunha institución quixo facerse cargo para que isto estea en condicións e ao servizo de quen queira estudalo. A fotografía non está moi considerada. E hai moitas cousas que se perderon. Por exemplo, cando marcha para o exilio o seu irmán Manolo cedeu moitas fotos pequenas ao Museo de Pontevedra, que se conservan alá. Pero moitas non teñen negativo. Manolo levounos para Venezuela e hai pouco tempo que volveron para aquí e puiden incorporalas ao arquivo. Pero moitas fotos perdéronse. Moitas de vidro romperon. Teño cousas recompostas. Hai fotografías icónicas de Pepe Suárez cuxo negativo se perdeu. Por exemplo, Procesión no mar. El ás veces fixo internegativos.
Xapón (ca 1954).
Cónstavos algunha destrución deliberada de obra del?
XLS: Non. El sae cunha maleta cos negativos, uns 15.000. É moi selectivo, pero a maleta aínda está na casa. El viaxaba tamén co positivado das fotos. A súa última exposición en Montevideo e Buenos Aires cando volve de Xapón, todo iso volve aquí. Pero está conservado na miña casa, onde non debe estar.
Que cámaras usa?
XLS: A primeira cámara que lle regala seu pai é pequena. Non coñezo a marca aínda que indaguei. Despois traballa cunha Zenza Bronica de medio formato, cunha Mamiya que aínda se conserva hoxe… E despois foi moi de Canon. Ten unha cámara pequena con obxectivos e filtros variados. Tecnicamente é moi bo. Os seus negativos son impecables. Tamén en revelado é bo.
MS: É produto da súa época. Mariñeiros faino con medio formato e despois pasa á cámara 6×6.
XLS: Ao final coa Mamiyaflex fai algo.
MS: Era máis barata daquela unha Rollei que unha Leica, que era moi cara pero “estaba de moda” nas revistas ilustradas dos 50 e 60.
Ten interese no fotoxornalismo?
XLS: El declárase así en Arxentina. Traballa para La Nación e La Prensa e en Montevideo para El Día. A Xapón vai cos carnés de prensa. Nunca renegou diso.
MS: Pero non é o mesmo que había na época en Galicia. Os fotoxornalistas no estranxeiro traballan sobre series. Cando volve el percorre Europa e España traballando temas concretos. Vai a Inglaterra e fai unha reportaxe sobre a casa de Virginia Woolf, etc. En Galicia fai o Marisqueo. Aquí publica 71 reportaxes na prensa de páxina enteira con temas concretos. Non vai cubrir acontecementos.
Como foi o seu retorno tras máis de dúas décadas fóra? Que atopa aquí?
MS: A Sancho Panza.
XLS: Saíu á busca do Quiote e só atopou Sancho Panza, como dicía el. Non cambiara moito isto. Levou unha decepción grande co que atopou aquí, unido ao pouco interese pola fotografía.
MS: De feito foi cando viaxou por Europa. Aquí non encaixaba o seu modelo de fotoxornalismo. Nos 50 aquí non se daba vivido diso.
XLS: O feito de non atopar un editor para o libro da Mancha ou ir a Inglaterra e que lle encarguen o libro dos Touros que fai a desgana… Todo iso lévao devagar a unha depresión que o leva a deixar por completo a fotografía. En 1967 xa non lle interesa a fotografía e incluso Carlos Casares conta que para que fixese a última exposición en 1971 no Museo Arqueoloxico de Ourense ten que insistirlle moitísimo. Seoane e todos os amigos atopan unha persoa deprimida, o que o levará á morte en 1974.
Que legado del hai na Galicia de hoxe? Falabas dos problemas co seu arquivo.
XLS: No tocante ao arquivo, non se pode limitar a Suárez. Hai moitos arquivos en situación semellante en Galicia. Un arquivo gardado nunha casa está exposto a riscos. A idea del era que o seu arquivo servise para iniciar un museo etnográfico, unha fototeca, un centro cultural… El estaba disposto a contribuír e a formar a persoas. Este arquivo está hoxe na miña casa. Non son condicións óptimas. Seguindo a idea del estou en conversas co Concello de Allariz para crear un pequeno museo. Está todo moi avanzado e espero que teña un final feliz. Isto precisa dun sitio onde estea protexido en Galicia. E queda aínda moito sen dixitalizar. O que non quero é que isto vaia a unha institución para almacenarse. Quero que sexa un arquivo vivo.
MS: Sería un achegamento persoal a el, pero o que fai falta é un lugar onde poida conservarse a obra. “Un arquivo está condenado a desaparecer salvo que entre nun centro de cultura”, dicía el. Estámolo a ver. Moitos arquivos foron perdidos ou divididos. Existe un potencial riquísimo de fotografía histórica en Galicia. Sería natural que existise, como en Portugal, un centro da fotografía. Houbo un determinado momento en que tiñamos un proxecto así a piques de comezar, pero houbo un cambio político en Vigo e fastidiouse. É unha traxedia porque aí houbo un edificio que outra xente puido ter dirixido e convertido nun centro fotográfico. A Casa da Foto.
XLS: A riqueza fotográfica de Galicia é impresionte, e hai arquivos como o de Suárez nas casas.
Aquela xeración tamén influíu na forma que temos os galegos de percibirnos. A fotografía do neno co Javiota pode ser unha das máis destacadas do século XX en Galicia. Mesmo determina a forma en que entendemos Galicia, a ligazón co mundo rural.
MS: Cando eu nacín moita poboación vivía no rural. A xente que ten agora 15 anos non ten ese vínculo. A conexión que temos co mundo rural non se manterá moitas décadas.
XLS: Está claro que esa Galicia do pasado pode estar simbolizada nesas foto. Aí está, coñecendo a historia de toda a serie da Javiota, o mundo do mar.
MS: Esa foto ten un poder impresionante. E cando fotografa os intelectuais a mirada é a mesma.
XLS: Non lles deixa mirar a cámara, hai que distanciarse e a cámara debe pasar desapercibida. Todo iso vén do mundo do cine. Vese que está construída ata o mínimo detalle.
MS: El usaba pantalla difusora, etc. Todo vén efectivamente do mundo do cine.
XLS: Eu miro hoxe moitas fotos del e esperas oír “cámara, accion”. É unha forma de mirar, de pasar desapercibido para captar mellor o que pretende.
MS: Non deixa mirar a cámara pero dirixe a mirada. A influencia do cine lévao a construír personaxes nas súas fotografías, converte as persoas en personaxes.
