As dúas novelas publicadas de Araújo –a primeira foi Memorias dun exgalego, de 2021- e a terceira en proceso, da que coñezo os capítulos iniciais, van deseñando o rumbo de consolidación dunha nova e brillante voz narrativa no panorama galego actual. Son novelas de personaxe. Nun proceso complexo e sorprendente, vaise construíndo a figura dos protagonistas a partir dunha situación verosímil que deriva cara á peripecia fantástica, nunha liña que remite a Kafka, salvadas todas as distancias de tonalidade e intención. A procura do éxito como motivo vital básico, o uso de claves de humor crítico, subtilmente irónico ou abertamente esperpéntico, e o substrato de cerna cinematográfica, procedente da súa formación e da súa práctica como cineasta, constitúen outras das marcas de estilo da escrita de Josiño Araújo.
Concordas con estas liñas básicas de caracterización do teu mundo e do teu estilo literario?
Como calquera autor, eu tamén aspiro a ter un estilo propio. Pero é unha aspiración que non teño presente cando escribo. Tanto en Memorias dun exgalego, como en San Meteoro, así como na terceira novela na que estou traballando, a miña principal motivación foi pasalo ben. Se hai similitudes entre elas é porque o ton humorístico, a sátira, o esperpento, as situacións narradas con estilo cinematográfico, a temática (o éxito, o exceso de ambición, as relacións humanas, a relixión…)… son asuntos que a min me interesan especialmente. Escribo tamén para explorar estes temas a través das personaxes, especialmente do protagonista, un antiheroe.
Teño curiosidade por coñecer a raíz de procedencia dunha historia tan singular como a que se desenvolve en San Meteoro.
Hai anos que teño en mente unha historia como a de San Meteoro. Eu son da xeración do botellón. Co meu amigo Eskio (o artista Alberto Ardid), eu andaba sempre a idear historias, guións potenciais para curtas ou longametraxes, a partir das nosas vivencias botellonís. Hai xa moito tempo imaxinei unha curta, situada na muralla que hai detrás do edificio do Concello de Vigo, na que un rapaz coitado obtiña o poder de facer milagres e o seu mellor amigo organizaba un negocio a partir dese poder. As curtametraxes implican mobilizar moita xente, pedir favores, molestar… demasiado traballo loxístico. Logo de Memorias dun exgalego descubrín o cómodo que resulta desenvolver historias escritas e non ter logo que plasmalas en imaxes. Así que rescatei a idea do rapaz milagreiro e adapteina ao libro.
Podes identificar algunha fonte ou referente de San Meteoro na tradición literaria e cinematográfica? Cales son os teus referentes formativos como escritor?
Así como en Memorias dun exgalego hai uns referentes literarios evidentes, que moi probabelmente me influíron, como A Conxura dos necios, o ton humorístico de Eduardo Mendoza ou a cuestión identitaria de Arredor de si, en San Meteoro ten máis peso o cinematográfico. Esta cita: ”deixarache de importar o que os demais pensen de ti cando te decates do pouco que pensan en ti”, que lin en A broma infinita de David Foster Wallace, foi una máxima que me acompañou durante toda a viaxe de Pedro/San Meteoro. E a miña nai, ao ler a novela, lembrou A Virxe do Cristal, de Curros Enríquez, que eu non coñecía e lin despois. A vida de Brian e o mundo das redes sociais andan tamén por aí, como referentes posibles. Tamén varias películas italianas. Por exemplo, La dolce vita de Fellini, onde se produce unha suposta aparición mariana con ampla cobertura xornalística, que me serviu de inspiración, ou o inicio de La Grande Belleza de Sorrentino.
“En San Meteoro tiven unha clara intención crítica. Primeiro contra a relixión, pero non só a de toda a vida, o catolicismo neste caso, senón tamén contra a relixión das redes sociais, a devoción polos influencers”.
Un dos fundamentos decisivos da túa escrita é o humor crítico. Ti non escribes so para obter o sorriso cómplice ou a gargallada aberta dos teus lectores e lectoras, o que consegues con facilidade. Maniféstaste, ademais, en clara posición crítica contra a vulgaridade, o gregarismo, o baleiro cultural, o poder político, a igrexa católica ou o pensamento máxico.
En San Meteoro tiven unha clara intención crítica. Primeiro contra a relixión, pero non só a de toda a vida, o cristianismo, o catolicismo neste caso, senón tamén contra a relixión das redes sociais, a devoción polos influencers. Calquera pode converterse nun ídolo sen ter nada interesante que ofrecer. Trátase dunha especie de canonización a base de likes. De aí, o outro tema principal, moi ligado ao que comento: o éxito, as ansias de ser recoñecido. Un éxito entendido unicamente como algo individual, nunca colectivo, pero que deriva da admiración da colectividade. Eu non alcanzo a comprender como alguén pode ter como principal obxectivo na vida ser famoso, que o coñezan. A fama non como consecuencia dalgún talento ou mérito, senón como fin último. E logo está a figura do alcalde, representante da cidade, líder da estupidez xeral. É un libro moi vigués, pero non creo que lle guste moito a Abel Caballero nin á diocese de Tui-Vigo.
Nesta novela – e xa en Memorias dun exgalego– acertas no uso dos procedementos de caracterización dos personaxes a través da descrición e dos diálogos. O retrato individual fica inserido de xeito moi natural e convincente no contexto social. Amosas, ademais, unha clara habilidade na construción de ambientes diversificados: o barrio popular, as redes sociais, a vida familiar, os espazos do marketing e a publicidade, festas rachadas, ecosistema eclesiástco, Vigo. Cal é a túa experiencia como observador da vida neses ámbitos diversos?
Como xa dixen, eu son fillo do botellón, do que formei parte activa durante moitos anos. Ademais, estudei no instituto Rosais 2 e pasaba moito tempo no barrio de Teis, onde se localiza o libro. Por iso, non me custou a creación de personaxes ou diálogos, porque é a miña realidade de xuventude. É que mesmo fomos de viaxe a Roma co instituto! (e non digo máis, para evitar spoilers). Logo, a parte fantástica, ou de realismo máxico, si que tiven que meditala, darlle varias voltas. Para moitas das situacións tolas que creei servinme de Xesucristo. Non buscando unha inspiración divina -xa que, como dixo Buñuel: grazas a Dios, son ateo-, senón imaxinando a figura de Xesús, do profeta, na era das redes sociais. Como se propagaría a súa mensaxe, como se entenderían ou distorsionarían as súas accións, se as marcas se interesarían por patrocinalo, se subiría stories, se lle preocuparía o número de likes nas súas publicacións, se faría bailes en Tiktok… ese tipo de cousas. Sería gracioso que Xesús fixese todo iso, non?
A novela fundamenta a súa forza e o seu desenvolvento narrativo nos diálogos, de moi sólida e efectiva feitura. Deriva a escolla desta modalidade narrativa como fío condutor do relato da túa formación no campo do cine?
Si, creo que ten moito que ver. O libro está cheo de situacións moi cinematográficas, case que gags, porque sempre ideo ou visualizo as historias coma se dunha película se tratasen. Intento que queden listas para ser adaptadas cinematograficamente, se algún produtor se anima. Por iso trato de que os diálogos sexan áxiles e que teñan máis peso que outros elementos narrativos. Penso que así a novela gaña en dinamismo e faise máis atractiva e accesible. E diso sabe moito Fran Alonso, o director de Xerais e editor de San Meteoro. Hai anos (creo que 13 anos xa), cando eu estudaba no instituto audiovisual de Bouzas, dirixín a curta Carapuchiña e o Pobo Feroz, que é unha adaptación dun dos relatos do libro Males de Cabeza, do que el é autor, e que vos aconsello ferventemente ler.
“O Nadal en Vigo é moito máis esperpéntico que calquera situación ficticia e esaxerada do meu libro. Denota unha falta de identidade como cidade moi preocupante”.
O teu sentido do humor equilíbrase entre a sutileza irónica e a hipérbole caricaturesca e esperpéntica. A pulsión humorística na túa vida e na túa escrita constitúe unha clave temperamental e creativa esencial, inevitábel? Consideras a posibilidade de desenvolver outras liñas de visión e estilo?
Non. Teño a firme intención de seguir escribindo -moito, porque é o meu principal hobby- e de explorar outros xéneros. Pero dubido que cambie o ton, que nalgún momento abandone o humor. Precisamente porque é o meu hobby e escribo, en gran medida, para pasalo ben. Eu fágome moita graza a min mesmo, é o que me sae. Gústame o humor esperpéntico, situacións esaxeradas e mesmo un pouco parvas. Sen descoidar, naturalmente, un contexto máis profundo, de temas serios. Pero sempre desde o humor. A gravidade, a intensidade, predomina na literatura en xeral e na galega en especial, e eu intento fuxir dela, facer algo de aparencia máis lixeira e accesible.
Creo percibir unha clave irónica de sentido en San Meteoro: a luz do meteorito e o crescendo das multitudes convocadas en gregaria devoción iluminista remiten tal vez á luminaria explosiva (tamén esperpéntica) do Nadal vigués.
É que en San Meteoro tamén trato de reflexionar sobre o modelo de cidade que queremos para Vigo. O Nadal en Vigo é moito máis esperpéntico que calquera situación ficticia e esaxerada do meu libro. Denota unha falta de identidade como cidade moi preocupante. Somos o lugar onde vive o Nadal porque así o decidiu o alcalde, pero non é nada propio, identitario. Prodúcese aquí como podería ser en Cuenca ou Murcia. As luces alienan, crean efecto polilla, e o Concello, mentres, segue erosionado a vida cultural. O final de San Meteoro, onde a luz é clave, ten moito que ver con isto do que estou falando. É que, de feito, e sen ánimo de facer spoiler, a instalación do Cristo de pedra sobre a torre da capela da Guía, que é un feito real, xoga un papel moi relevante no libro. Algo que engadín a posteriori á historia, pero que me veu moi ben, xenial.
¿Como ves o teu futuro como escritor?
O meu método de escrita foi o mesmo en San Meteoro que en Memorias dun exgalego: os venres vou comer a casa dos meus pais e cada quince días intento levar un capítulo rematado, que lle leo á miña familia nas sobremesas, sempre buscando a súa risa e intentando crear neles as ganas de saber máis, de que continúe a historia. Estou xa no sétimo capitulo do meu próximo libro e sigo co mesmo método. É así como vexo o meu futuro como escritor: creando para min e para eles. E, logo, naturalmente, para todas as lectoras e lectores que queiran ler as miñas novelas.
