Como cada primavera, en diversos espazos de Santiago de Compostela florecen singulares eventos escénicos, ao redor dos cales se reúnen espectadores atentos aos novos sinais da creación estética máis experimental. Quen somos asiduos, botamos en falta este ano a apertura musical e, se cadra, as intervencións auto e meta reflexivas, que nos parecían xa marcas de identidade do Festival. Mais a asiduidade tamén nos ensina que o Festival ten algo de organismo vivo, case autónomo, e que esa é a súa máis irrenunciable identidade. Despois de todo, non hai na procura do mínimo esencial performático, presente en boa parte das accións escénicas vistas no Festival Plataforma de Artes Performativas entre o 21 e o 25 de maio, unha variante expresiva da indagación metarreflexiva?
O grao cero bartheano
No ano 1972, Roland Barthes publica un breve ensaio (Le Degré zero de l’écriture) no que afirmaba querer “facer sentir que non hai Literatura sen unha Moral da linguaxe”, asociando esta cun traballo de depuración orientado a liberar a escrita das adherencias do Gran Estilo burgués, para dese xeito reconciliala cunha sociedade que xa non era, nin podía ser, aquela que case un século antes se recoñecía nas formas das novelas de Flaubert ou Balzac. Analogamente cabe interpretar nos procesos creativos que puxeron en marcha no último terzo do século XX as artes performativas, un paralelo traballo de depuración dos recursos expresivos, o que aquí chamaremos a procura do grao cero das artes escénicas. Por caso, as intervencións desenvolvidas o sábado 24 de maio no Centro Galego da Arte Contemporánea (CGAC) e o domingo 25 na Casa das Máquinas.
Potencialmente todos os espectadores e espectadoras puidemos ser danzantes, de facto todos e todas danzamos cos que efectivamente o fan. O equilibrio está logrado.
In between. Itsaso Iribarren e Germán de la Riva. Unhas barras de madeira da mesma lonxitude repousan no chan do hall do CGAC. Nun extremo de cada barra, pedras; noutro, un mulido de teas enroladas. Poderían ser esculturas? Poderían. A parella de performers colle cadanseu pau e colócano sobre un ombreiro, procurando o punto exacto que permita mantelo en equilibrio, mentres se desprazan sen tocar o pau coas mans. O seu desprazarse, podería ser unha danza? Podería. Unha danza silenciosa, sutilmente harmoniosa. Os danzantes diríxense cara a un ou unha espectador ou espectadora, toman o pau coas dúas mans e ofréceno. O receptor ou receptora recólleo e reproduce os movementos que viron facer aos performers, quen reinician o mesmo xogo de equilibrio, a mesma danza, cun novo pau. Todos os paus–esculturas rematan nos ombreiros doutros espectadores e espectadoras. A parella de performers retírase, observan cun sorriso satisfeito a multiplicación dos danzantes que á súa vez entregan os paus para un novo relevo. Potencialmente todos os espectadores e espectadoras puidemos ser danzantes, de facto todos e todas danzamos cos que efectivamente o fan. O equilibrio está logrado.
A austeridade de medios e acción lévase á máxima expresión na intervención de Itziar Okariz no escenario do salón de actos do CGAC. Un micrófono, un aparello amplificador, outra performer que a acompaña con outro micro. Seguen corenta minutos de respiracións acompasadas que, seguindo un método usado nas práctica de ioga, crea unha atmosfera relaxante e perfectamente recoñecible. A acción chámase Respiración oceánica e, en efecto, abonda pechar os ollos para se sentir nunha praia na que morren as vagas do océano, cortadas as veces con rachas coma de vendaval, un supoñer, no Mar de Fóra fisterrán.
Unha terceira intervención no hall do CGAC, a cargo de Noa e Lara Castro Lema, pretende situarnos aínda no mesmo contexto oceánico. Coma os bous pesqueiros de tantos portos galegos, coma aquel no que traballou o propio avó das artistas, Profecía do Gran Sol afástase do minimalismo expresivo do grao cero adoptando a forma dun relato, ao xeito do conto tradicional que dá voz aos animais, aquí dous peixes, antropomorfizándoos ou, se cadra, fusionando seres humanos (mulleres aquí) e animal. Mulleres peixes que calzan altas botas de auga, que contan reiteradamente un conto (“no Gran Sol haberá un peixe pequeno…”) e rematan cantándoo (“no fondo do mar hai cento de soles”).
Na casa das máquinas
Cando lle permito ao corpo aquilo que digo une á bailarina Alejandra Balboa co violinista Pavel Almícar ou, o que é o mesmo, o encontro ancestral entre música e danza, aire sonoro e corpo. Desde a inmobilidade do corpo da muller, o seu espertar progresivo, a entrada do músico, os primeiros balbucidos da corda do violín, o diálogo dos dous corpos, o violín e o arco que por veces son tamén un terceiro, un cuarto corpos. No riscado ruidista das cordas hai enxergos de melodías barrocas (unha vaga evocación bachiana) que se esvaen, como a muller inicia danzas que semellan danzas sen danzar ata a inmobilidade final.
Paula Quintas e Ana Gesto, en Interconexións atlánticas, cruzan o semáforo da rúa Galeras, traspasando o limiar simbólico que separa o espazo urbano do espazo escénico. Turran duns carriños onde cargan bloques de cemento pintados con cores saturadas. O choque entre a cor e o gris do cemento, a fusión imposible (imposible?) do xogo lúdico e a monotonía cotiá. Xa no interior do espazo escénico hai máis bloques, en todos eles as cores rechamantes disputan o territorio ao gris do cemento. Paula e Ana, as dúas performers, aseméllanse (ou non?) ao pallaso serio e o pallaso risoño, fan ringleiras, fan torres cos bloques, nunha utopía construtiva que sen transición desemboca nun exercicio de demolición (Ana ergue e deixa caer o martelo, Paula olla indiferente) do que sobreviven apenas sen esnaquizar catro tixolos. Breve exercicio final de reordenamento (inútil?) do demolido.
Di Erika Fischer-Lichte (Estética do performativo) que o xiro performativo borra as fronteiras entre as artes así como a que separa o cotián e ordinario da experiencia estética extraordinaria. Non é iso un xeito máis de proseguir a pescuda do grao cero escénico, a probablemente inútil (mais a arte é sempre a contraface do útil) tarefa de identificar os riscos elementais de toda creación cultural? A vida coma construción e deconstrución. Construción, demolición, reconstrución, deconstrución. Os seres humanos coma Sísifos, mais Sísifos felices, que dixo Camus.
Pero xa deixamos dito que a intervención performática racha coas fronteiras das expresións artísticas convencionais.
Do lugar e do extravío
Unha deconstrución biográfica pensada e compartida ofreceu a bailarina Nuria Sotelo (mudada en Cia. Furia Sotelo, coa dirección de Ana Vallés) no espazo SGAE. Un só de danza que é algo máis, teatro danza, por exemplo. Pero xa deixamos dito que a intervención performática racha coas fronteiras das expresións artísticas convencionais. “Por onde comezar?”, pregunta Nuria-Furia ao pouco de entrar, instalada nunha estética discotequeira. Comézase polo lugar, respóndese ela mesma. O lugar podería ser ese mesmo que deseña a sumaria escenografía: un televisor que emite luces, catro lámpadas de pé, un sofá, unha cadeira, unha mesa, unha bolsa de viaxe, un espello, mais tamén un elemento alleo ao contexto dun domicilio case impersoal (ou non), o tronco tronzado dunha árbore. Un lugar, enuncia a danzante, “onde non se poder dar o fracaso de enmudecer senón a beleza de calar”. Mais non un lugar onde ficar, lugar refuxio, senón un lugar para extraviarse porque “unha debe poder dicir aquí non!, aquí non!”. E a inicial Nuria-Furia transmútase (muda a roupa, muda o peiteado, muda os xestos, os movementos, muda mesmo a voz) nunha outra, allea á figura inicial marchosa. A danzante ofrécenos agora un danzar minúsculo, melancólico, melancólica tamén a música. Haberá outras mudas, outras outras, moitas outras: ese exercicio paródico de poses que evoca iconas da pintura clásica, cinematográficas (o célebre vaso de leite hitchcockiano), iconas pop. Un xogo paródico (case) neutralizado por certo esteticismo compracente, mais roto pola imaxe rotunda das tesouras abertas nos beizos. E o final coa danza punk violenta (“déixame equivocarme!”) e, de novo, a parodia, parodia dunha diva arrastrando un abrigo-alfombra. “O que dominan os espazos interiores son as portas, dinos, que poden ser recibimentos mais, sobre todo, probabilidade de fuxida”. E alá vai a despedida: “Non confundir fuxida con retirada, eu procedo a retirarme”.
