Escenas do Cambio 2025. Accións compartidas  

A dirección artística nos dous últimos anos, 2024 e 2025, correu a cargo da coreógrafa e bailarina Kirenia Martínez Acosta, e veu marcada pola vontade de que non se tratase dun expositor de espectáculos, dunha programación, senón que o propio festival estivese concibido como unha dramaturxia en si. E isto que quere dicir?  

Unha dramaturxia é unha creación ou composición de accións espectaculares/teatrais (espectacular: para espertar expectación; teatral: para ser vistas/ouvidas/sentidas) cun sentido ou dirección, que pode ser múltiple e aberto, pero que sempre debe ser compartido. Deste xeito, Kirenia avogou porque o festival fose unha dramaturxia composta por unha programación fondamente relacionada, non só por liñas temáticas, senón tamén por aspectos transversais. Velaí, por exemplo, o que se refire ao rol do espazo sonoro e da música.  

A asombrosa música lanzada polo australiano Ben Frost en Exposure de Danza Contemporánea de Cuba e Urban Arts Ensemble Ruhr de Alemaña, na que se integraba tamén a voz alterada do personaxe do avatar dixital que interpretaba un dos bailaríns. 

Nesta décimo primeira edición de 2025, caracterizado por unha textura moi corpórea, dunha fisicalidade tan intensa e, ao mesmo tempo sutil, como a do movemento corporal. Véxanse a este respecto as pezas con música electrónica e voz ecualizada interactuando en directo: Velaiquich amoorch do Colectivo d’Elas, con MounQup nese labor. A asombrosa música lanzada polo australiano Ben Frost en Exposure de Danza Contemporánea de Cuba e Urban Arts Ensemble Ruhr de Alemaña, na que se integraba tamén a voz alterada do personaxe do avatar dixital que interpretaba un dos bailaríns. A voz cantada e case recitada de Cris Balboa, intensificada pola música do seu órgano Roland, en Roland mon amour, nun show humorístico sobre o personaxe alegórico da artista galega con hipotiroidismo subclínico precarizada.  

Asemade, a vinganza humorística contra a toxicidade do amor romántico, que se perpetúa nas letras de cancións de éxito, penetrando no noso inconsciente, na performance vocal de Raissa Aviles (Suíza) en La María o la espeluznante seducción de una canción de amor. As accións sonoras executadas por Arnau Obiols (Pirineo catalán) en So de cop, dentro dunha instalación composta por dispositivos mecánicos, feitos con pequenos motores enganchados a elementos naturais como pedras, ósos, garabullos, táboas, canas, niño de paxaro, cunchas, auga… e algún instrumento popular como un pandeiro circular ou unha frauta simple, unha peza na que o ego do artista desaparece, diluído nesa sinfonía que podería ser a alegoría da voz da terra. A música creada en directo por Marina Tomás Amado en conxunción coa performance de Reinaldo Ribeiro (Brasil/Canarias), manexando e danzando con tixolos, en I’m not an influencer (Schwarzenegger exterminó mi futuro), na que se deixan sentir as fracturas e as potencias imbricadas na historia dunha persoa negra migrante, no “queer”, e tamén nas forzas da ancestralidade afrobrasileira. 

O manifesto, en video-arte, de Mercedes Peón, titulado O intanxible e o non mundo, que se lanzou pola canle de Youtube, no que a palabra revolucionaria e interpelante se cruza coa música hipnótica, pechou o festival. 

E índa máis. A acción sonora producida por nós, convidados a poñerlle son ás imaxes diversas que nos lanzaba Ça Marche (Cataluña) en Ruído, formando parte doutra instalación sonora, composta por obxectos reciclados, micrófonos e outros dispositivos, co xogo de facer soar en comunidade, o cal presupón unha escoita e unha interacción ben pouco habitual, que contribúen a afinar a nosa sensibilidade desde outros lugares. As músicas vinculadas a un relato revisado desde a perspectiva transfeminista do Colectivo galego VACAburra, formado por Andrea Quintana e Gena Baamonde, na mostra de Familia Nijinska, unha peza que nace nesta edición do festival, nun espazo de residencia ou incubadora de proxectos artísticos, cunha proposta que pon en foco á coreógrafa e bailarina Bronislava Nijinska, pertencente a unha familia “disfuncional”, con persoas “neuro-diverxentes” como o seu propio irmán Nijinski, revolucionaria da danza pola hibridación de movementos deportivos, pasos de bailes folclóricos e de ballet e porque, nas súas coreografías, as bailarinas xa non tiñan o rol que os ballets románticos lles asignaran. O papel da salsa en Bailar el problema, dentro da triloxía Solala de Amalia Fernández, como música liberadora e, ao mesmo tempo, vinculante a unha matria disgregada e mítica, Cuba, na éxida migratoria.  

Tamén o manifesto, en video-arte, de Mercedes Peón, titulado O intanxible e o non mundo, que se lanzou pola canle de Youtube da Cidade da Cultura para pechar o festival, no que a palabra revolucionaria e interpelante, respecto ás ameazas do global e do sistema capitalista, se cruza coa música hipnótica, fortemente enraizada, e con imaxes alucinantes, algunhas fantásticas, outras documentais, das recollas de coplas e bailes que Mercedes leva facendo desde os anos oitenta.  

Velaí un percorrido por algúns aspectos transversais, na acción sonora e musical, que trazan un camiño e un sentido na dramaturxia do festival, colado a desacougos temáticos. 

A estrea de Velaiquich amoorch, do Colectivo d’Elas, dirixido por Julia Laport abriu o festival cos ímpetos das xeracións máis novas, coa súa rebeldía “queer” exenta de posicións violentas e confrontación, asumidas en todo caso desde a parodia e o humor. 

Espectáculos desde os corpos 

Kirenia creou tamén o concepto “Lostopía”, no que conviven o verbo inglés “to lost”, que remite ao internacional, no que o inglés acabou por impoñerse como lingua común, co significado perder, asociado a melancolía, máis o termo utopía. Deste xeito, “Lostopía” alberga a melancolía do pasado e quizais tamén a do futuro, das utopías e horizontes que, por veces, parece que se afastan ou se nos negan. Entran nesa onda os espectáculos que, fundamentalmente desde os corpos, as actitudes e o movemento, poñen en foco a dialéctica entre a fraxilidade humana, e incluso do planeta que nos dá a vida, e as fortalezas e potencias necesarias para enfrontar o presente e o futuro. 

Aí podemos relacionar, dunha maneira sutil pero eficaz Velaiquich amoorch do Colectivo d’Elas, dirixido por Julia Laport. Unha estrea que abriu o festival cos ímpetos das xeracións máis novas, coa súa rebeldía “queer” exenta de posicións violentas e confrontación, asumidas, en todo caso, desde a parodia e o humor. As danzas urbanas, o “waacking” e os xéneros e afectividades fluídas, fóra dos padróns binarios do heteropatriarcado e do asertivo das xeracións anteriores. Nesa mesma onda afonda Fuga para o Tempo Presente – o Leve Poder da Lua Apenas Queima os Olhos da Nuisis Zobop do Porto (Portugal), un solo da bailarina Sara Miguelote, creado por Joana von Mayer Trindade e Hugo Calhim Cristóvão, cun título que se inspira nun verso de Paul Celan e noutro de Herberto Helder, para preguntarse, desde a danza, como se pode fuxir para un tempo presente?, cando o futuro causa ansiedade e medo. Un poema continuo que nos exixe concentración e que semella unha apoloxía da resistencia.  

Entre as propostas relativas á dramaturxia do son, estivo a estrea de Baunsbak, da galega Elvi Balboa, coa música estratosférica do performer de Muxía, Mourae, e coa coreografía sobre as “jumping boots”, pivotando entre o equilibrio precario e o ímpeto fantástico. 

Por esa vía tamén discorre a fantasía de Worn Out de Chumpan Yamoo de Corea do Sur, na que o coreógrafo e bailarín Baesub Keum, con bolsas de plástico e pinzas da roupa, nos leva de viaxe do presente a un futuro ambiguo, non sabemos se distópico ou utópico. Outra proposta nesa curva sería Black Through Red, o ritual no que participamos, guiados polo brasileiro Reinaldo Ribeiro, polo Bosque de Galiza. Un convite a respirar xuntos, liberándonos dos prexuízos respecto aos rituais, ás crenzas cun punto relixioso, ficando coa raíz de religar(nos) que está na súa etimoloxía.  

E por aí tamén se poderían enfiar as propostas xa amentadas relativas á dramaturxia do son, engadindo a estrea de Baunsbak da galega Elvi Balboa, coa música estratosférica do performer de Muxía, Mourae, e coa coreografía sobre as “jumping boots”, pivotando entre o equilibrio precario e o ímpeto fantástico que desafía as forzas da gravidade. Por aí andaría tamén o lugar de vulnerabilidade no que nos situou I’m Not a Hero de Fluctus (Suíza), facéndonos partícipes dunha relación de tenteo, non exenta de violencia e tenrura, entre dous actores que nos contan, a través do teatro físico, un encontro desacougante que nos salpica literalmente. 

Mollarse, dun xeito sublimado, é quizais unha da experiencias que nos ofreceu o espazo de risco e de vangarda de Escenas do Cambio, entre o 8 e o 11 de maio, coa acción transversal do seu Comando Dramatúrxico. Un colectivo plural, do que formabamos parte dezaseis persoas, acompañando e amplificando as experiencias artísticas, desde a complicidade con artistas e espectadoras/es. Tecendo unha rede que incluíu directoras artísticas de festivais e plataformas de Baleares, Canarias e Berlín. 

Así pois, a XI edición foi escola para aprender, prender, alucinar, pasmar, emocionarnos, desfrutar, coñecernos… 

Para quen quixo non foi un simple aparador de espectáculos, porque a dramaturxia do festival incluía unha viaxe transformadora, polo menos nos niveis máis sutís da nosa sensibilidade, eses que marcan un antes e un despois para poñernos en acción.