Cineuropa arrancou este ano cunha produción iraquí, A torta do presidente, de Hasan Hadi, un director do que só consta unha curtametraxe realizada en Estados Unidos, onde traballou na Universidade de Nova York. Esta é, daquela, a súa primeira longa, xa unha notable dimensión por canto que busca, en primeiro lugar, recrear o Irak de Saddam Husayn nese ominoso contraste entre a opulencia e a miseria. A trama xira arredor do aniversario do ditador e da obriga imposta á nena protagonista, Lamia, de levar á escola unha torta feita por ela, malia a precariedade extrema da súa familia. O posterior percorrido pola cidade na compaña dun neno non menos desamparado ca ela converte a busca dos ingredientes nunha aventura na que a tenacidade dos mozos nunca se rende diante do mundo hostil, e por veces cruel, dos adultos. O mestre como réplica do gran tirano e a escola como proxección a escala da totalidade do país expresan a crueza dunha realidade que bota abaixo as fantasías dos rapaces. Nin o parque de atraccións ten nada de atractivo, e el vai o pai do rapaz para roubar e non para divertirse co fillo, nin a visita á cidade de Lamina é para mercar un vestido, senón que a avoa a deixe a cargo doutra familia.
A torta do presidente, de Hasan Hadi
Dende latitudes ben afastadas do Irak de Saddam, do noruegués Joachin Trier puido verse en Cineuropa Valor sentimental, onde destacan as mulleres que pulan por cadrar o desexo dunha vida profesional plena cunha relación harmoniosa coa contorna máis achegada que xa atoparamos en A peor persoa do mundo (2021). De novo coa mesma actriz protagonista, Renata Reinsve, Trier semella homenaxear a outro director escandinavo, o mestre Bergman, cando presenta a unha actriz que se bloquea á hora de saír á escena, ou cando xoga a superpoñer os primeiros planos de pai e filla, (Persona) ou, en definitiva, cando leva á pantalla os conflitos derivados dos pais artistas e ausentes (Coma nun espello, Sonata de outono). A densidade expresiva aumenta cando á corrente principal da narración se van sumando capas coas que reconstruír o pasado familiar ou cando unha voz narradora irrompe por momentos para introducir opinións sobre o decurso dos feitos narrados. O filme tamén se propón como axuste de contas cos propios demos (incluídos os compartidos co grupo familiar), convidando ademais ao espectador a ir movéndose entre a ficción das rodaxes ou dos ensaios e a realidade da que aquela se nutre.
Anoche conquisté Tebas, de Gabriel Azorín, constitúe unha proposta radical no plano estético e no narrativo, sen concesións a unha maneira de proceder de doada e compracente asimilación por parte do espectador.
Un habitual de Cineuropa, o francés François Ozon adapta cunha escrupulosa exhaustividade O estranxeiro, de Albert Camus. Tratándose dun clásico contemporáneo, cuxa trama é abondo coñecida, sorprende que non se achegue practicamente nada que non figure na novela. Buscouse claramente trasladar á imaxe a literalidade do narrado por Camus, sen deixar fóra ningún detalle; mais, tamén, sen propor unha lectura con certa marxe de interpretación propia coa que favorecer un visión máis libre e orixinal. Porén, a excepción sería ese delirio do protagonista que, subindo unha lomba no deserto camiño da guillotina, atópase en persoa coa súa nai morta. Con todo, cando falamos de detalles, estámonos a referir a algúns de moi notable relevancia, como ocorre co traballo de fotografía, con ese branco e negro no que destaca o tratamento da luz, nomeadamente os raios do sol aos que Mersault vai atribuír a razón dos seus feitos. Tamén aquí a fidelidade do relato fílmico ao respecto do literario é absoluta: a pasividade, a indiferenza, a ausencia de motivacións e de emocións nun mundo sen sentido.
Anoche conquisté Tebas, de Gabriel Azorín
Anoche conquisté Tebas, de Gabriel Azorín, constitúe unha proposta radical no plano estético e no narrativo, sen concesións a unha maneira de proceder de doada e compracente asimilación por parte do espectador. Velaquí unha das marcas da “produción de autor” que adoitan asumir os filmes dos que se fai cargo Beli Martínez e a súa produtora, Fílmika Galaica. Ao igual, neste sentido, ca outros títulos desta mesma compañía, aqueles que enfrontan un determinado tempo histórico dende ese minimalismo e distanciamento que podemos atopar no cinema de Straub e Huillet. Falamos de títulos como Eles transportan a morte (Samuel L. Delgado, Helena Girón, 2021) ou Longa noite (Eloy Enciso, 2019) e que, nesta ocasión, nos leva ata as termas e o campamento romano de Bande, mostradas nun plano cenital (grazas a un uso plenamente xustificado de drons) que se vai abrindo para mostrarnos a amplitude do conxunto. Alí chega un grupo de mozos que veñen falando de videoxogos que recrean batallas da Antigüidade para, de seguido, e neste mesmo lugar, asistirmos a un momento de descanso dos soldados romanos antes de partir para a guerra. Achégase así un contraste rotundo na maneira de enfrontar a realidade da guerra nos tempos de hoxe e nos tempos antigos. O meritorio traballo de fotografía permite sacarlle partido a motivos visuais como a auga, o vapor, a noite ou o ceo estrelado, para así transitar dun plano temporal a outro e afondar nos temas da soidade, a amizade ou o temor polo futuro.
En el camino, do mexicano David Pablos, adopta, dende o propio título, esa estrutura de road movie, que tanto xogo dá na maneira de artellar un relato de viaxes que, neste filme, nos fala dunha fuxida a través do norte de México, escapando dun pasado que emerxe por veces na forma de reiterados flashback tan crueis como misteriosos. Coa prostitución masculina como eixe central, a película introdúcenos nun mundo violento e hostil, duro como a paisaxe do deserto, como a presenza impoñente dos grandes camións, as hospedaxes e tabernas poeirentas, as estradas inzadas de perigos ou a presenza constante das drogas.
O francés Olivier Assayas entra a fondo na faceta política do seu cinema para diseccionar a Rusia post-soviética, centrando o foco no país que conformou Putin.
Considerado entre o mellor do último cine independente norteamericano, e sempre apreciado pola crítica, Richard Linklater mergúllanos en Nouvelle Vague nun título nodal da historia do cinema, A bout de souffle (1962) e no movemento no que se inscribe este filme. Cun ritmo e frescura narrativa semellantes ao título recreado, trasladámonos ao tempo e ao ambiente cinéfilo daqueles directores que, segundo dicía Godard, xa o eran cando facían crítica nos Cahiers du Cinéma. Pois así comeza o filme: Truffaut, Godard e Chabrol criticando a película que acaban de ver nada máis acenderse as luces da sala, para logo recibir na redacción ao mestre Rosellini. Despois, a xeito de retrato, van aparecendo, entre outros, Eric Rohmer, Jacques Demy, Agnès Varda ou Jean Rouch. Apréciase en Linklater o esforzo por ir ata a cerna do que supuxo aquel título, dende o máis evidente, como a incrible caracterización dos actores que encarnan a Jean Paul Belmondo, a Jean Seberg ou ao director de foto, Raoul Coutard, ata as disputas co produtor, George de Beauregard. Mais, sobre todo, cando o personaxe de Godard insiste nunha concepción revolucionaria do cinema, cando busca evitar, por exemplo, que os actores, na busca dun maior grao de verdade, se preparen os seus personaxes; sen apoiarse nun guión pechado, nin nun plan de rodaxe, nin o debido respecto pola sacrosanto raccord (“facer saltar as escenas”, dirá o director na ficción).
O agente secreto, de Kleber Mendonça Filho
O francés Olivier Assayas entra a fondo na faceta política do seu cinema para diseccionar a Rusia post-soviética, centrando o foco no país que conformou Putin, con interpretación maxistral de Jude Law, e en como demostra coñecer as maneiras de Stalin: crear un réxime apoiado no medo e dar a entender que es quen de ir á guerra para manterte firme fronte a Occidente. O mago do Kremlin está contado dende mirada dun asesor arribista, que comeza sendo un observador alleo para, de seguido, irse achegando ao poder ata ocupar nel un lugar preponderante. Poida que non esaxeremos ao afirmar que se trata dunha sorte de fresco histórico co que ofrecer unha visión do lugar de Rusia no mundo de hoxe.
A subxectivización do relato, que achega unhas agradecidas doses de inmediatez, parte dunha andamiaxe narrativa sustentada sobre unha conversa do protagonista cun escritor occidental que o visita na súa casa, unha vez retirado. Este é o fío que cose toda a trama e que contribúe, á súa vez, a un mellor coñecemento das motivacións deste personaxe-narrador.
O último azul, de Gabriel Mascato
Tamén no terreo da política, mais agora no específico da distopía política ou da política-ficción, o filme brasileiro O último azul, de Gabriel Mascato, afonda nese principio de que o persoal é político. Polo menos esa é a conclusión que cómpre tirar da peripecia da súa protagonista. Chegado o retiro, Teresa é obrigada a trasladarse a unha colonia a onde levan a todos os xubilados para que o conxunto da sociedade poida seguir producindo a pleno rendemento sen teren que se ocupar dos maiores. Coa escusa de facer real o seu último desexo (voar en avión), inicia unha aventura que a conduce ao longo do Amazonas na procura da propia liberdade. Por este escenario fílmico, que xa de por si achega un notable atractivo visual, móvense buscavidas, xogadores, ou idealistas de diversa condición que conforman unha paisaxe humana na que se integra esta outra muller que non se resigna a esmorecer nunha colonia/prisión.
No Brasil dos anos setenta transcorre a historia, densa e complexa, de O agente secreto (Kleber Mendonça Filho). A complexidade procede, en boa medida, dos tres planos temporais que soportan a trama, cos feitos centrais situados en 1977, pero cuxa comprensión depende tanto dos acontecementos de anos atrás como da actualidade na que unha moza transcribe unhas cintas de audio e viaxa a Recife para completar a historia. O filme segue en todo momento a Marcelo, un profesor de pasado revolucionario que tenta recuperar a súa vida (volvendo co seu fillo), pero que se verá obrigado a seguir na clandestinidade pola ameaza represora da ditadura militar. Nese contexto explícanse certos elementos do guión que remiten a esa outra realidade que cómpre agochar para sobrevivir: a ficción, a máscara e a representación, isto é, o pai do profesor reúnese co seu fillo na sala de cine onde traballa de proxeccionista, Marcelo chámase en realidade Armando e o acceso á súa historia faise posible a través das cintas magnetofónicas.
Cineuropa trouxo a Santiago Pai, nai, irmá, irmán, de Jim Jarmusch, último León de Ouro no festival de Venecia, galardón para a mirada intelixente a través das fendas da realidade que sempre soubo poñer en imaxes o cineasta norteamericano. Que queda no grupo familiar cando nel se instala o baleiro? Os tres capítulos do filme parecen querer dar resposta a esta pregunta. Está o baleiro da comunicación precaria, desa frialdade que entulla o intercambio propio de toda conversa. E está ese outro baleiro, no último capítulo, máis físico, máis dooroso, que ven da mesma ausencia dos pais. Alén disto, a poesía que, dun xeito ou outro, agroma sempre nos filmes de Jarmusch, comparece aquí nos motivos reiterados dos patinadores a cámara lenta, dos longos traxectos en coche, dos interludios de pura abstracción visual, dos brindis con auga, con café, con te…
A clausura desta edición estivo a cargo de Así chegou a noite, do pontevedrés Ángel Santos, quen once anos antes trouxera a este mesmo certame As altas presións. Con este título comparte o tema visual dos montóns de cascallos, sexan de louza ou de ladrillos, pero que en ambos casos parecen apuntar a unha percepción de abandono vital dos seus protagonistas. Agora, a crise persoal é levada ata o extremo do illamento e da desaparición, cun personaxe que se sinte tan baleiro como ese cámping en inverno, con cuxo vixilante intercambia reflexións sobre a soidade, a necesidade de axuda ou un pasado que se suxire traumático: “cal é o teu forno?”, unha pregunta que, dedicándose á escultura en barro, é como preguntarse polo inferno de cada quen.
