Domingo 8, Decembro 2019
Home Cultura Protexta

Protexta

DO ACTIVISMO LINGÜÍSTICO AO ACTIVISMO ECOLÓXICO

A ecocrítica, como disciplina académica, comezou a coller forza a finais do século XX, sobre todo despois da publicación de The Ecocriticism Reader: Landmarks in Literary Ecology (eds. Cheryll Glotfelty e Harld Fromm, 1996) e Writing the Environment (Richard Kerridge, 1998), que examinan a relación entre os seres humanos e o medio ambiente, e que intentan chamar a atención sobre o rumbo antropocéntrico e instrumental do noso entorno máis inmediato que ve á natureza como un mero obxecto para a explotación humana.

UNHA LECTURA CEIBA PARA UNHA PERSISTENCIA APAIXONADA

A contundencia do título anuncia un libro que non se conforma. O limiar avisa: é unha posición de lectura ceiba. Desde aí esta escolma descóbrese como artefacto que pode xerar unha certa incomodidade. E está ben que así sexa. É a súa vocación. Rosalía feminista non é un sofá mol no que deitarse e abandonarse a ler senón o encontro cunha voz que nas múltiples figuras e figuracións que perfila está decote sacándonos de sitio.

UN INTENTO DE RENOVAR O XÉNERO QUE NON O CONSEGUE DE TODO

Infamia (Xerais, 2019), última novela de Ledicia Costas, presentouse ao público como “unha novela de ritmo vibrante que agarra ao lector e que o conduce aos sumidoiros da condición humana” (contraportada do libro), “a novela que estábamos agardando” (cita dunha dinamizadora cultural reproducida na banda promocional da segunda edición), “un cóctel narrativo de alta tensión” (coñecido crítico na banda da terceira), etc.Porén, se atendemos ao resultado, non coido que esteamos aquí ante unha novela “literaria” en que a intriga é unha escusa para o psicoloxismo (non hai personaxes dos que tirar, como explicarei no sucesivo).

APRENDER (E GOZAR) DOS CAMBIOS

A miña familia: 3 +1 = 7. As matemáticas non sempre son exactas, as historias non son como nolas contaron e as familias non son necesariamente compostas por papá+mamá+neno(s) e/ou nena(s) descendentes bioloxicamente, branc@s e occidentais todiñ@s. A familia nuclear é radioactiva, diciamos hai anos nas manis feministas. Empezar a romper con ese clixé é un labor urxente da educación e da cultura: o clásico debuxo de papá, mamá, nen@s, casa, coche e can está demasiado vixente no noso imaxinario e no das crianzas.

XOSÉ MARÍA ÁLVAREZ BLÁZQUEZ, O ENSINO E A CULTURA

Cando espertaba en min a inquedanza galeguista, a fins dos anos sesenta, dei en atopar libros de Galaxia, por suposto, pero tamén saídos do prelo das editoriais Monterrei (1950-1967) e Castrelos (1963-1979), con que puiden alimentala, polo que resultaron importantes para a miña sensibilización cultural e diría que mesmo sentimental, que tal foi a índole inicial da miña concienciación. Quizais tamén de boa parte da miña xeración. A política viría despois.

VÍA MATRILINEAL. ILUMINATIVA

Mariña Brei Catrofes ten unha enfermidade ruín e queda sen fala. Para fóra. Para dentro percorre a súa vida, nun traballo practicamente continuado niso que quen fomos estudantes de filoloxía chamamos estilo indirecto libre. Así avanza O mar que nos leva, publicada por Xerais no remate do 2018. Presentir a morte e ollar cara ao vivido, poderiamos pensar nun espazo clásico. Así e todo, as cuestións infrecuentes son de signo variado na novela.

A MÁIS LATINOAMERICANA DAS NOVELAS GALEGAS

Moitas veces foi contada a historia da emigración na literatura galega. Con todo, hai quen pensa que todas esas páxinas publicadas non deron aínda “a gran novela da emigración”. Se iso é verdade, se as letras de Galicia mantiñan baleira a cadeira de honra para esa memoria colectiva, pode que con Sándalo, a segunda ficción da escritora María Xosé Porteiro, ese oco estea preto de ser pechado.

DRAGA, OU O QUE SEXA

Ando a dicir por aí, desde hai un certo tempo, que a poesía é, entre outras moitas cousas, unha posición filosófica que ten lugar como resultado da irrupción de dous paradoxos na nosa relación coa linguaxe. As dúas preguntas básicas de todo suxeito (suxeitado) creador: quen fala e que fala quen fala. A primeira representa a dúbida sobre a nosa situación xenuína, orixinaria, en termos da fonte do fluír da conciencia. A segunda, a nosa incerteza á hora de sabermos que é o que estamos a tratar, a tentar representar.

DESDE A RIBEIRA DO SAR

Rosalía de Castro é a autora que recibiu máis atención crítica de entre todos os clásicos da literatura galega e unha das causas desa proliferación de estudos sobre a súa obra reside, sen dúbida, no interese que esperta, especialmente a súa obra poética, tanto nos campo literario galego como no do hispanismo. O seu último libro de poemas escrito en castelán é o responsable dese estratéxico asalto ao canon da cultura hexemónica que exerceu durante décadas un efecto de imán eficacísimo na atracción de lectores para o conxunto da súa obra.

PULSAR A CULTURA CONTEMPORÁNEA DE BASE

Xa van case dez anos desde que un grupo de investigadoras e investigadores vinculados ao departamento de Historia da Arte da USC, baixo o liderado de Marisa Sobrino, iniciaran o proxecto “Canles alternativas de creación experimental. O Eixo Atlántico: 1975-2010”. O proxecto deu resultados relativamente satisfactorios até o seu peche formal no 2013. Conseguiu ‘producir coñecemento’ –ou, cando menos, condensalo– sobre unha serie de iniciativas de artistas que quedaran á marxe da historia da arte canónica que se empezou a escribir nos oitenta.

DISTOPÍA EXITOSA

Non deixa de resultar curioso que nun espazo de poucos meses pasasen polo andel de novidades en galego tres novelas distópicas. Tampouco hai que partir a cabeza a buscar unha explicación para esta coincidencia: xa sabemos que, entre nós, as escritoras escriben, e as editoras publican cando lles cadra, e é certo, ademais, que desde a publicación de Soños eléctricos, de Ramón Caride Ogando, en 1992, non deixaron nunca de pingar as novelas de tema distópico.

GUÍA PARA VIAXES MÁXICAS

A relación da cultura galega con Islandia foise estreitando moito nas últimas décadas, en parte pola fortuna de contar con embaixadores excepcionais como o poeta e tradutor Elías Portela, pero tamén é de xustiza recoñecer a liña islandesa que desenvolveu desde os seus inicios a editora Rinoceronte.

NOVAMENTE XELA

Poesía reunida (1982-2004), con introdución e notas de María Xesús Nogueira, tenta ser un achegamento definitivo á totalidade da obra poética de Xela Arias, recuperando os catro títulos editados até a súa morte en 2003, e tamén aqueloutros textos que non adquiriron a dimensión de obras impresas como conxunto. Aínda que o título rexeitado en vida pola propia poeta, Lili sen pistolas, segue sen aparecer, aspecto que, creo, habería que reconsiderar.

PENSAR A (NOSA) CONDICIÓN ANIMAL

Sirvan estas liñas para darlle valor á filosofía galega, tan pouco presente nas nosas letras e á que, cando ten a rara fortuna de asomar a cabeza –pois non son moitas as editoriais que apostan pola disciplina–, non se lle soe prestar demasiada atención. Rebeca Baceiredo é unha das súas máis relevantes expoñentes na actualidade, afirmación que se explica dada a calidade, envergadura teórica e rigor analítico dos diversos ensaios publicados nos últimos anos.

ARDER

O que fica baixo o signo fractal do sete ten a virtude de dispensar vida e movemento manténdoo todo reunido no ser. Así o dixo Hipócrates e así sucede en Feliz Idade, libro que tardou sete anos en xestarse e que, nas súas sete partes, é un canto extremado á vida en continuo e total dinamismo, comezando e fenecendo sen pausa. Nel Olga Novo conta a experiencia gozosa da maternidade, preserva a memoria do pai e logra que o ser, a vida e o universo respiren ao unísono e se entrelacen por medio do amor, da beleza e da poesía conseguindo, ademais, exacerbar até alturas nunca vistas ese vitalismo cósmico tan de seu. 

POESÍA NA ÉPOCA DA REPRODUCIBILIDADE DIXITAL

Celia Parra coñece moi ben o medio no que escribe —a poesía— e os medios sobre os que escribe, os soportes dixitais e o mundo audiovisual. Coñéceos tan ben que desenvolve unha reflexión en versos que parece ampliar os postulados de Walter Benjamin no seu famoso ensaio de 1936: no mundo contemporáneo, a poesía da autora ourensá atravesa as pantallas e desafía a súa aura recargable que ilumina constantemente os espazos íntimos.

PARA PENSAR SOBRE O TEATRO QUE VEMOS AGORA

«A arte do teatro é a arte do hic et nunc, do aqui e agora, e, por tanto, da vivência presente» pode lerse no libro de Afonso Becerra de Becerreá, Confio-te o meu corpo. A dramaturgia pós-dramática, publicado dentro da colección Alicerces de Através editora. É un ensaio que reflicte sobre o teatro que é feito aquí e agora, analizando os modos de creación contemporáneos e os seus participantes.

O EXTRAORDINARIO DA VIDA

Son moitos e moi diversos os proxectos, non unicamente poéticos nin narrativos, que avalan a Antón Lopo como unha das personalidades máis inquietas e innovadoras da literatura galega das últimas décadas. Nas coordenadas desa constante experimentación debemos situar a narración Extraordinario, publicada ao tempo que o poemario Corpo. A novela, que ve a luz case unha década despois da inquietante distopía Obediencia (2010), insírese no triángulo que delimita grosso modo o espazo temático desenvolvido polo escritor no conxunto da súa produción: o corpo, as identidades e os espazos.

A NACIÓN RESISTENTE E OPTIMISTA

Camilo Nogueira compartiu durante as catro últimas décadas a súa intensa actividade política coa escritura ensaística. Dende a publicación do libro de conversas con Suso de Toro, Camilo Nogueira e outras voces (Xerais, 1991), abriu o complexo relato da memoria da nación, ao que dende entón fixo valiosas achegas nas que recolleu a cerna do seu ideario político. Obras nas que enuncia unha mensaxe esperanzada para unha Galicia con vontade de mudar a súa perspectiva histórica.