Venres 26, Febreiro 2021
Home Cultura Protexta

Protexta

BUFFET DE POESÍA

Ninguén morreu de ler poesía. Certo. Aínda non se ten descrito caso ningún, até o momento, na literatura científica especializada. Porén está demostrado xa que abundan os zombis nas nosas rúas por falta de contacto ningún cun verso, cun poema; hai moita xente á que se lle ten diagnosticado alerxia ás rimas.

PAN E DEMO

Tíñalle escoitado a miña nai “comían o pan que o demo amasou” cando se refería a familias ou xentes pobres, desherdadas, con moita miseria a cotío. Agora lembroume isto o título do libro Servir era o pan do demo, do historiador Xavier Castro Pérez, quen abeira unha Historia da vida cotiá en Galicia nos séculos XIX e XX escrita por un relevante especialista en historia social, da alimentación, a gastronomía e o viño en Galicia.

LERMOS SUSO DE TORO EN CATALÁN

Como vai ler un catalanlector as máis de cincocentas páxinas de Un señor elegante? Será capaz de asumir a garantida crise de percepción e de pór en cuestión os seus prexuízos? A dúbida é inmediata: interesa unha historia con tantos referentes da cultura e da política galegas onde raramente se interesaron por esa rexión entrañable? Porque a novela é unha biografía ou unha reportaxe tecida cos mecanismos da ficción na que, arredor de Ramón Baltar, cirurxián santiagués comprometido co país, danzan figuras que son familiares para calquera galegolector mais totalmente alleas ao público non iniciado.

MAKAKIÑOS: LECTURAS QUE DERRUBAN VALADOS

A lectura debería de ser unha das prácticas máis democratizadoras, aínda que moitas persoas están privadas do seu goce. Entre elas están eses nenos e nenas afectados pola discapacidade, que non poden compartir cos seus pares a materia literaria desde a que descubrir novos mundos e configurar un vizoso imaxinario. A escasa variedade de produtos culturais elaborados a partir dos códigos e soportes axeitados para este lectorado determina, xa que logo, que a súa inclusión desde o ámbito da creación aínda resulte unha meta distante.

NOS VINTE E CINCO ANOS DE O VALO DE MANSELLE

Vinte e cinco anos non foron nada, pois aínda está quente na memoria o recordo dos versos de Anxo Angueira publicados en 1996 na colección ferros de Xerais. Non sei precisar a data da miña lectura, mesmo puido ocorrer que os lese antes de comprar o libro. Si recoñezo, en cambio, o efecto do verso “E fano eles”, interiorizado ao longo dos anos por vivido. Como filla da aldea afeita aos traballos comunais (coller no millo, pañar no toxo, botar as patacas…), rememoro nesas tres palabras o alento do traballo colectivo.

A LAGOA SOTERRADA

Na Biblioteca da Limia, do Museo de Vilar de Santos, hai un lugar asignado a unha nova voz creadora, a de Cándido Paniagua Pousa. Após O caderno de erros (Do Peirao 2018) chéganos 48 horas (Xerais 2020), novela cuxa trama traslada ás terras íntimas da nacenza. O escritor de Xinzo, que se dedica á docencia, gusta do formato da novela negra, mais con algunhas variantes significativas. Á súa paixón pola maxia da lagoa e polo misterio da cidade asolagada (a ausencia da auga grande é unha presenza constante) únese a querenza pola Historia que nos identifica e nos ampara. Por iso escribe para combater o esquecemento, a desaparición.

SOBRE AS ORIXES GALEGAS DO PORTUGUÉS

Acaba de vir a lume a quinta edición da obra Assim nasceu uma língua. Sobre as origens do português, de que é autor Fernando Venâncio, escritor, tradutor e antigo docente de lingua e cultura portuguesas en varias universidades holandesas. O libro recibiu o Premio de Ensaio Jacinto do Prado Coelho, da Associação Portuguesa dos Críticos Literários, por tratarse de “uma grande obra sobre a origem histórica e evolução da língua portuguesa”, escrita cun “amplo saber filológico que se cruza frequentemente com um humor inteligente”, que “conquistou leitores em Portugal e na Galiza”, e que “obteve um extraordinário consenso crítico, não só em Portugal, mas também na Galiza e no Brasil”.

IMPOSSÍVEL REGRESSO À FERIDA

No retorno de Raquel Miragaia à narrativa galega reconhecemos várias marcas presentes em obras anteriores: elaboraçom complexa das personagens e das relaçons humanas, perspetiva crítica, interesse polo mundo das mulheres e umha eficaz estética baseada na economia expressiva e em certa poeticidade. Mas também identificamos no romance traços relativamente inéditos, ou reformulados, que podemos sintetizar numha aproximaçom dos limites da auto-ficçom –muito em voga no período das últimas crises– e numha entrada mais penetrante nos territórios do trauma e da memória política, com base em repertórios próprios da narrativa de mistério.

O CHISPAS: UN MÚSICO CÓSMICO

As liñas iniciais de O Chispas (Xerais, 2020) son a folla de navegación desta historia “incríbel, pero real” protagonizada por un músico cósmico. Si, un músico cósmico e non un músico cómico, como di a xente que non é capaz de percibir a existencia doutros mundos posibles. Con esta advertencia ao lector, que é apelado decontino e incluso alcumado de chiribito e mexillón peludo, dá comezo un relato faiscante polo veloz decorrer duns feitos un tanto estrambóticos só na aparencia, pois unha ollada pousada recóbreos de significado.

UN MAPA CLARIFICADOR

Sabemos que os mapas son obxectos moi útiles. Pero tamén sabemos que non son algo neutro: a representación do mundo non é igual coa proxección de Mercator que coa de Peters, por exemplo. Os grandes medios de comunicación debuxan cada día o seu propio mapa ideolóxico sobre o estado do mundo e un espectador atento debería facer con eses mapas un san exercicio de distanciamento: que proxección inconfesada están a usar?

MORDEDURA LÍQUIDA

Unha poética da enunciación asentada sobre un obxecto: a Nai. Unha Nai maiúscula e abstracta que é, tamén, unha nai minúscula e determinada. E desa nai ob-xectada e ob-xectiva asoma un Eu como significante dun suxeito suxeitado pola enunciación. Un suxeito, pois, unha suxeita suxeitada pola enunciación. Unha enunciación que é un longo soliloquio sen cesuras, construído con versículos, unidades de distinta dimensión, que asoman como brochazos dunha enerxía interior que non procura o poema senón o discurso.

UN VIGO SUBTERRÁNEO E CORRUPTO

Manuel Esteban entrou de cheo na narrativa galega cando no ano 2016 lle foi outorgado o Premio Xerais por A ira dos mansos, ficción coa que o autor comezou a darlle vida ao inspector de policía Carlos Manso. Dous anos máis tarde volveu presentarnos as pescudas do personaxe en O meu nome é Ninguén (Xerais, 2018), novela na que, tras vinte anos polas beirarrúas da sociedade, o antiheroe fai do fracaso o seu sinal de identidade mentres investiga unha rede de pederastia.

ÉPICA DO DESNIVEL, CANTO ÉPICO DE MULLER

Crónica deste tempo de mulleres que erguen a voz e proclaman que endexamais xa ninguén llela poderá negar, Árbores no deserto (Galaxia 2020) é simultaneamente un poderoso canto épico erguido como homenaxe a once mulleres árbores que, desde Sojourne Truth, nada escrava nos últimos anos do século XVIII, ata a mociña Malala, hoxe apenas con 23 anos, teñen contribuído a desdesertizar o deserto que aínda habitamos.

TAMÉN HABÍA MULLERES NAS ORGANIZACIÓNS POLÍTICAS

A profesora universitaria Aurora Marco leva tempo pescudando na vida de mulleres que dedicaron tempo e esforzos á cultura e á política de Galicia cuxos nomes son descoñecidos por non figuraren na historia contada por homes. O material conseguido en arquivos, hemerotecas, bibliotecas e entrevistas persoais, permitiulle ir tracexando a biografía desas mulleres en artigos e libros. E son admirables as entrevistas a mulleres que participaron nas guerrillas contra o Goberno fascista.

A ANIMALIDADE COMO ALEGORÍA DA MENTE

Non é moi recorrente na literatura galega achegarse aos problemas mentais a través da ficción. Tres exemplos máis ou menos recentes poderían ser as novelas Dark Butterfly (Xerais, 2012) de Xina Vega, A lúa da colleita (Galaxia, 2013) de Anxos Sumai ou Carrusel (Galaxia, 2019) de Berta Dávila. A diferenza destes tres textos, a proposta de Teresa Moure con Sopas New Campbell (Cuarto de Inverno, 2020) xoga dun xeito moi efectivo coa dimensión alegórica arredor da animalidade que a autora utiliza para achegarse aos límites da mente humana e cos silencios que invaden un texto no que o lectorado ten que adoptar un papel necesariamente activo para que a novela sexa efectiva.

O SABOR METÁLICO DA AREA

Colle unha o libro na man e todo son preguntas. Por que unha editorial madrileña? Intentaría a autora unha edición aquí? Sacaríaselle da cabeza só polos tempos de agarda posibles para un texto que quizais non conte cos reclamos comerciais acostumados? Ou pensando que a editora que tirou a súa anterior obra “narrativa”, Estaleiro, hoxe non existe? Logo abre, comeza, e atopa algo que non cadra certo coa idea que tiña de ler antes a Baceiredo. Aínda que fragmentario, hai un fío narrativo, personaxes, diálogos, mostras límpidas da lingua oral, un internamento na ficción, mesmo algún trazo biográfico. Aínda que nada, parece, da ubicua autoficción.

O TREBÓN DA REALIDADE

A Historia non é feita soamente por historiadores. Eles investigan, van ás fontes, contrastan e, como fan os policías, emiten informe. Mais existen ficcionistas que tentan introducir o lector nun mundo verosímil dabondo. Hai narracións coladas á realidade, froito de escoitar testemuñas e revisar documentos. Tal é o caso da novela Través do trebón (Editorial Belagua, 2020). Algúns que imos vellos navegamos por ela entre coñecidos, persoas que mesmo influíron nas nosas vidas; que respectabamos como suxeitos épicos ata que Vicente Araguas nolas situou uns chanzos baixo o nivel máximo do podio.

A CRÓNICA PROFÉTICA DA PESTE

Coa ficción narrativa de La peste (1947), deseñada con trazos de realidade na cidade de Orán en 194..., Albert Camus quixo facer unha alegoría do sufrimento físico e moral producido polo nazismo e a loita da Resistencia, de todas as resistencias contra calquera tiranía, convidando a reflexionar sobre as actitudes individuais e colectivas dunha poboación en situación de conflito. «Je veux exprimer au moyen de La Peste l’étouffement dont nous avons souffert et l’atmosphère de menace et d’exil dans laquelle nous avons vécu. Je veux du même coup étendre cette interprétation à la notion d’existence en général.

CITA EN SAN ANDRÉS DE TEIXIDO

Un virus percorre o mundo: o virus do capitalismo. E a crise provocada pola pandemia da covid-19 ten causa e é consecuencia do capitalismo. Neste libro o filósofo esloveno propón unha reflexión, de urxencia, e un debate imprescindíbeis ao redor dos cambios sociais que se están a dar e do rumbo que queremos pórlle ás nosas vidas e sociedades para que estas (e outras) catástrofes non se produzan cada vez máis. Grazas á tradución de Carlos Aymerich e ao labor editorial de Galaxia contamos coa obra de Žižek en galego, case de forma inmediata ao orixinal en inglés e simultánea á castelá.

UN RESUMO DO MUNDO, UN NOVO LUGAR

Estes días, o CGAC acolle no corazón da súa sede unha instalación de Francesc Torres —A campá hermética. Espazo para unha antropoloxía intransferible (2018)— onde o catalán exhibe recordos coleccionados ao longo de toda unha vida, facendo especial fincapé na infancia. Danse cita no ventre escuro e transparente das vitrinas: vehículos de lata, cómics e revistas, xogos de indios e vaqueiros... En definitiva, un resumo persoal e minucioso do cosmos, da súa multiplicidade histórica e diaria, da súa contundencia enumerada.