Domingo 18, Abril 2021
HomeCulturaProtexta

Protexta

DO IDIOMA E DO CORPO

Despois de A oseira (2016, Chan da Pólvora), despois de Tres estudos para un poema da cidade (Galaxia, 2018), Antón Blanco gaña o Premio de Poesía Eusebio Lorenzo Baleirón no ano 2019 e a través dese galardón chega ás nosas mans, en edición de Chan da Pólvora, Voz do arqueiro. Adentrarse na escrita de Antón Blanco supón, unha vez máis, aceptar un exercicio lector ben intenso, preparar o corpo propio, as palabras propias, para fundirse coa linguaxe do autor, co seu universo.

EXTRAVÍO E CALIGRAFÍA

Desde aqueles libros iniciais dos anos noventa, o autor leva máis de trinta anos de escrita fecunda e modulada por un estilo propio, por veces difícil de situar, mais que responde ás expectativas dun galego cidadán do mundo, atento á súa contemporaneidade, que fixo da escrita na lingua do seu país un modo de vida e de manifestación do propio crecemento e, tamén, de rigor co compromiso ético debido.

CORPO DE AUGA QUE ILUMINA

Arribou hai pouco ao noso atlas literario Mar de mazá, un libro que, desde o mesmo envoltorio, suscita ganas de triscar polo encanto da cor verde pastel, da suavidade das tapas, dese título tan sonoro con ese característico son interdental; tamén, por suposto, por esa rapariga/leucoíña/boneca Gorjuss que emerxe na cuberta cunha estrela por ollo e un sombreiro no que se xuntan peixe, barco e mar. Ben doado resulta, xa que logo, disporse á travesía.

O XENIO DA LINGUA

Tendo en conta que o verbo fabulare en latín é o étimo do que provén o noso falar, compréndese que o termo fábula poida ser empregado para aquilo que os gregos chamaron logos, o falar, o expresarse, a palabra meditada e razoada e, por tanto, a razón.

DO PAI E O PATRIMONIO

A novela de Rexina Vega  preséntase nunhas condicións enunciativas moi particulares. En primeiro lugar polo ton elexíaco que envolve toda a atmosfera e a reiterada apóstrofe ao pai morto como trazo de confesionalidade. Construída na súa primeira parte en unidades capitulares curtas, que van desde unha a catro páxinas, que logo se alongan na segunda parte, manifesta un dominio do ritmo narrativo que semella estar calibrado no interese crecente do lectorado pola historia.

BUFFET DE POESÍA

Ninguén morreu de ler poesía. Certo. Aínda non se ten descrito caso ningún, até o momento, na literatura científica especializada. Porén está demostrado xa que abundan os zombis nas nosas rúas por falta de contacto ningún cun verso, cun poema; hai moita xente á que se lle ten diagnosticado alerxia ás rimas.

PAN E DEMO

Tíñalle escoitado a miña nai “comían o pan que o demo amasou” cando se refería a familias ou xentes pobres, desherdadas, con moita miseria a cotío. Agora lembroume isto o título do libro Servir era o pan do demo, do historiador Xavier Castro Pérez, quen abeira unha Historia da vida cotiá en Galicia nos séculos XIX e XX escrita por un relevante especialista en historia social, da alimentación, a gastronomía e o viño en Galicia.

LERMOS SUSO DE TORO EN CATALÁN

Como vai ler un catalanlector as máis de cincocentas páxinas de Un señor elegante? Será capaz de asumir a garantida crise de percepción e de pór en cuestión os seus prexuízos? A dúbida é inmediata: interesa unha historia con tantos referentes da cultura e da política galegas onde raramente se interesaron por esa rexión entrañable? Porque a novela é unha biografía ou unha reportaxe tecida cos mecanismos da ficción na que, arredor de Ramón Baltar, cirurxián santiagués comprometido co país, danzan figuras que son familiares para calquera galegolector mais totalmente alleas ao público non iniciado.

MAKAKIÑOS: LECTURAS QUE DERRUBAN VALADOS

A lectura debería de ser unha das prácticas máis democratizadoras, aínda que moitas persoas están privadas do seu goce. Entre elas están eses nenos e nenas afectados pola discapacidade, que non poden compartir cos seus pares a materia literaria desde a que descubrir novos mundos e configurar un vizoso imaxinario. A escasa variedade de produtos culturais elaborados a partir dos códigos e soportes axeitados para este lectorado determina, xa que logo, que a súa inclusión desde o ámbito da creación aínda resulte unha meta distante.

NOS VINTE E CINCO ANOS DE O VALO DE MANSELLE

Vinte e cinco anos non foron nada, pois aínda está quente na memoria o recordo dos versos de Anxo Angueira publicados en 1996 na colección ferros de Xerais. Non sei precisar a data da miña lectura, mesmo puido ocorrer que os lese antes de comprar o libro. Si recoñezo, en cambio, o efecto do verso “E fano eles”, interiorizado ao longo dos anos por vivido. Como filla da aldea afeita aos traballos comunais (coller no millo, pañar no toxo, botar as patacas…), rememoro nesas tres palabras o alento do traballo colectivo.

A LAGOA SOTERRADA

Na Biblioteca da Limia, do Museo de Vilar de Santos, hai un lugar asignado a unha nova voz creadora, a de Cándido Paniagua Pousa. Após O caderno de erros (Do Peirao 2018) chéganos 48 horas (Xerais 2020), novela cuxa trama traslada ás terras íntimas da nacenza. O escritor de Xinzo, que se dedica á docencia, gusta do formato da novela negra, mais con algunhas variantes significativas. Á súa paixón pola maxia da lagoa e polo misterio da cidade asolagada (a ausencia da auga grande é unha presenza constante) únese a querenza pola Historia que nos identifica e nos ampara. Por iso escribe para combater o esquecemento, a desaparición.

SOBRE AS ORIXES GALEGAS DO PORTUGUÉS

Acaba de vir a lume a quinta edición da obra Assim nasceu uma língua. Sobre as origens do português, de que é autor Fernando Venâncio, escritor, tradutor e antigo docente de lingua e cultura portuguesas en varias universidades holandesas. O libro recibiu o Premio de Ensaio Jacinto do Prado Coelho, da Associação Portuguesa dos Críticos Literários, por tratarse de “uma grande obra sobre a origem histórica e evolução da língua portuguesa”, escrita cun “amplo saber filológico que se cruza frequentemente com um humor inteligente”, que “conquistou leitores em Portugal e na Galiza”, e que “obteve um extraordinário consenso crítico, não só em Portugal, mas também na Galiza e no Brasil”.

IMPOSSÍVEL REGRESSO À FERIDA

No retorno de Raquel Miragaia à narrativa galega reconhecemos várias marcas presentes em obras anteriores: elaboraçom complexa das personagens e das relaçons humanas, perspetiva crítica, interesse polo mundo das mulheres e umha eficaz estética baseada na economia expressiva e em certa poeticidade. Mas também identificamos no romance traços relativamente inéditos, ou reformulados, que podemos sintetizar numha aproximaçom dos limites da auto-ficçom –muito em voga no período das últimas crises– e numha entrada mais penetrante nos territórios do trauma e da memória política, com base em repertórios próprios da narrativa de mistério.

O CHISPAS: UN MÚSICO CÓSMICO

As liñas iniciais de O Chispas (Xerais, 2020) son a folla de navegación desta historia “incríbel, pero real” protagonizada por un músico cósmico. Si, un músico cósmico e non un músico cómico, como di a xente que non é capaz de percibir a existencia doutros mundos posibles. Con esta advertencia ao lector, que é apelado decontino e incluso alcumado de chiribito e mexillón peludo, dá comezo un relato faiscante polo veloz decorrer duns feitos un tanto estrambóticos só na aparencia, pois unha ollada pousada recóbreos de significado.

UN MAPA CLARIFICADOR

Sabemos que os mapas son obxectos moi útiles. Pero tamén sabemos que non son algo neutro: a representación do mundo non é igual coa proxección de Mercator que coa de Peters, por exemplo. Os grandes medios de comunicación debuxan cada día o seu propio mapa ideolóxico sobre o estado do mundo e un espectador atento debería facer con eses mapas un san exercicio de distanciamento: que proxección inconfesada están a usar?

MORDEDURA LÍQUIDA

Unha poética da enunciación asentada sobre un obxecto: a Nai. Unha Nai maiúscula e abstracta que é, tamén, unha nai minúscula e determinada. E desa nai ob-xectada e ob-xectiva asoma un Eu como significante dun suxeito suxeitado pola enunciación. Un suxeito, pois, unha suxeita suxeitada pola enunciación. Unha enunciación que é un longo soliloquio sen cesuras, construído con versículos, unidades de distinta dimensión, que asoman como brochazos dunha enerxía interior que non procura o poema senón o discurso.

UN VIGO SUBTERRÁNEO E CORRUPTO

Manuel Esteban entrou de cheo na narrativa galega cando no ano 2016 lle foi outorgado o Premio Xerais por A ira dos mansos, ficción coa que o autor comezou a darlle vida ao inspector de policía Carlos Manso. Dous anos máis tarde volveu presentarnos as pescudas do personaxe en O meu nome é Ninguén (Xerais, 2018), novela na que, tras vinte anos polas beirarrúas da sociedade, o antiheroe fai do fracaso o seu sinal de identidade mentres investiga unha rede de pederastia.

ÉPICA DO DESNIVEL, CANTO ÉPICO DE MULLER

Crónica deste tempo de mulleres que erguen a voz e proclaman que endexamais xa ninguén llela poderá negar, Árbores no deserto (Galaxia 2020) é simultaneamente un poderoso canto épico erguido como homenaxe a once mulleres árbores que, desde Sojourne Truth, nada escrava nos últimos anos do século XVIII, ata a mociña Malala, hoxe apenas con 23 anos, teñen contribuído a desdesertizar o deserto que aínda habitamos.

TAMÉN HABÍA MULLERES NAS ORGANIZACIÓNS POLÍTICAS

A profesora universitaria Aurora Marco leva tempo pescudando na vida de mulleres que dedicaron tempo e esforzos á cultura e á política de Galicia cuxos nomes son descoñecidos por non figuraren na historia contada por homes. O material conseguido en arquivos, hemerotecas, bibliotecas e entrevistas persoais, permitiulle ir tracexando a biografía desas mulleres en artigos e libros. E son admirables as entrevistas a mulleres que participaron nas guerrillas contra o Goberno fascista.

A ANIMALIDADE COMO ALEGORÍA DA MENTE

Non é moi recorrente na literatura galega achegarse aos problemas mentais a través da ficción. Tres exemplos máis ou menos recentes poderían ser as novelas Dark Butterfly (Xerais, 2012) de Xina Vega, A lúa da colleita (Galaxia, 2013) de Anxos Sumai ou Carrusel (Galaxia, 2019) de Berta Dávila. A diferenza destes tres textos, a proposta de Teresa Moure con Sopas New Campbell (Cuarto de Inverno, 2020) xoga dun xeito moi efectivo coa dimensión alegórica arredor da animalidade que a autora utiliza para achegarse aos límites da mente humana e cos silencios que invaden un texto no que o lectorado ten que adoptar un papel necesariamente activo para que a novela sexa efectiva.