Martes 7, Abril 2020
Home Cultura

Cultura

ANIMAL FARM

Coma aquel Bill Murray de Lost in Translation, o vello león experimenta a soidade na habitación dun hotel estranxeiro, Rabat, ano 2009, Consello Internacional do Foro Social Mundial. Fuxindo da terapia de grupo dun BNG traumado pola perda da Xunta, refuxiouse, como vén facendo xa desde hai uns anos, na loita altermundista, un foro onde sentirse escoitado, un lugar onde fuxir do isolamento político, un oasis no deserto seco da loita electoralista.É esta unha viaxe ao Xosé Manuel Beiras máis íntimo, a persoa por tras da personaxe, un Beiras que se intúe canso nesta compilación de escritos anteriores a 2011 e orixinalmente publicados no extinto “Galicia Hoxe”.

O LEITE NA BOCA

Poucas veces un poema abre tan bonitamente un libro. Poucas veces un prólogo tan axeitado coma o poema primeiro de Irmá paxaro de Tamara Andrés en relación ao libro. Desprégase desde esta primeira páxina a lectura dun relato atravesado por un poema que non o deixa acabar de ser relato coma se constantemente lle quixese trabar a boca á referencia que o sustentaría. Un poema, dixen. Penso que o libro enteiro ben se pode entender como un poema único aínda que fragmentado. É constante, e belísima, esa tensión entre o que se quere contar e o que non se deixa, porque sobre a liña do relato prevalecen unha vontade expresiva e reflexiva e outra vontade de traballo coa linguaxe que pertencen ao mundo propio da poesía.

NOVELA MATRIOSKA

A escrita de Pura Salceda é sistemicamente irredutible, xenericamente múltiple e identitariamente mestiza. Soña en galego, pasea en catalán e toma o sol en castelán. Esperta narrando o amencer, teatraliza as horas de mantel e descóbrese poeta lunar. É chamaquita na lembranza, noia cosmopolita en mil xeiras e boborense cordial a tempo completo. Tan singular circunstancia defínea como unha creadora plural, de talento amalgamado e orixinalidade mestiza, o que a faculta para transitar territorios literarios para os que ben poucos teñen pasaporte, pois ela é transfronteiriza por definición. 

VIDAS CRUZADAS

Foi no ano 2010 cando Manuel Portas debutou na narrativa galega cunha novela de amplo percorrido, Denso recendo a salgado. Seguiron outros cinco títulos e  algúns dos premios máis importantes do sistema literario galego, recoñecementos a unha calidade, que medra, porén, en cada nova peza, como podemos observar en Por puntos, Premio Blanco Amor 2018. Por puntos é unha novela coral, un retrato de tipos humanos esnaquizados polas circunstancias da vida que se reúnen nun cursiño as fins de semana para recuperaren os puntos do permiso de conducir.

O NOME EXTREMO DE XINA VEGA

Vou referir-me a este romance como ND. Existem outras causas para o acrónimo, mas agora apenas me interessa a sua etimologia, do grego ákros, extremo, e ónoma, nome. E ND, de Xina Vega, tenta nomear o extremo. O estilo é contundente; a temática selvagem; estamos perante um romance fora de géneros e de modas, que teima em tirar à luz algo turbo, pavoroso. Ao passarmos as páginas, sentimos como se o papel tivesse dentes. ND corta e corta-nos. Por dentro. As personagens habitam a mais absoluta solidão. Não importa se estabelecem algum tipo de relacionamento −uma conversa, sexo−; neste universo claustrofóbico comunicar com o outro é uma ilusão. Apenas é possível penetrar e ser penetrado durante um instante, sem sonhos de permanência.

VIR A MENOS: O PARADIGMA POR VIR

Vir a menos combina dúas normas do galego, a oficial e a internacional, no literario prólogo de Teresa Moure que abre o libro, e dá gusto como ás veces podemos ir para adiante, en lugar de seguir camiñando cara atrás. O que se desenvolve no texto é unha crítica á tradición de pensamento occidental seguindo a proposta conceptual de Vattimo, que valora a flexibilidade ontolóxica e epistemolóxica, a maleabilidade nos seres e no coñecer. Deixar de pretender explicar o mundo cunha posición dominante pode axudar a mudar o paradigma, o marco no que non só entendemos o mundo, senón no que actuamos. Teoría e práctica relaciónanse.

A ABELLA NAMORADA NOS CAMPOS DE AMHERST

De Emily Dickinson (1830-1886), unha poeta universalmente recoñecida, só tiñamos en galego algúns poemas espallados en revistas. E foi grazas a unha estadía da profesora Dahlgren na universidade de Amherst (Massachusetts), cidade onde naceu e viviu a poeta americana, que hoxe dispoñemos dunha boa antoloxía. Inducida pola emoción da lectura dos manuscritos, que a poeta deixou inéditos, a profesora viguesa acorda preparar unha escolma en galego coa colaboración do poeta Forcadela.

A HISTORIA DUN CRÍTICO SAGAZ

Seguimos a precisar, dende a nosa lingua, ensaios coma este Da Carapuchiña ao señor Lamote. Clásicos da literatura para a infancia e a mocidade en lingua galega de Miguel Vázquez Freire. O volume analiza diferentes contos (de Carapuchiña a Brancaneves) e distintos autores de literatura infantil (Andersen, Stevenson, Dickens, Barrié, Roald Dahl ou Neira Vilas, entre outros) que posúen versións ou obra en galego.Faino, ademais, cunha honestidade implacable: porque se para algo debe servir este volume debe ser para axudar ao lectorado a discernir os motivos de que certos textos perduren na nosa memoria colectiva e outros non.

O QUE ARDE: INVERNO, PRIMAVERA, VERÁN…

Non é difícil unirse á ledicia, á entrega comunitaria, ante o último traballo de Oliver Laxe. O percorrido por festivais e galardóns viña asubiando un tremor de beleza que puidemos experimentar ante a pantalla, xa desde o preludio hipnótico deses bulldozers limpando terreos de eucaliptos. Transitamos desde as luces da estampa nocturna até o lume das secuencias finais para, a través desa circunferencia, contemplar, nun exercicio que nos devolve a ollada precisa, observadora e pausada, a vida na montaña lucense. Se cadra un reto revolucionario e esperanzador para os ollos apurados e bulímicos dos espectadores hiperestimulados do século XXI que somos. Logo, ademais, está a coherencia do tempo e os tempos que veñen marcados polas estación... O inverno, a primavera, o verán.

DO ACTIVISMO LINGÜÍSTICO AO ACTIVISMO ECOLÓXICO

A ecocrítica, como disciplina académica, comezou a coller forza a finais do século XX, sobre todo despois da publicación de The Ecocriticism Reader: Landmarks in Literary Ecology (eds. Cheryll Glotfelty e Harld Fromm, 1996) e Writing the Environment (Richard Kerridge, 1998), que examinan a relación entre os seres humanos e o medio ambiente, e que intentan chamar a atención sobre o rumbo antropocéntrico e instrumental do noso entorno máis inmediato que ve á natureza como un mero obxecto para a explotación humana.

UNHA LECTURA CEIBA PARA UNHA PERSISTENCIA APAIXONADA

A contundencia do título anuncia un libro que non se conforma. O limiar avisa: é unha posición de lectura ceiba. Desde aí esta escolma descóbrese como artefacto que pode xerar unha certa incomodidade. E está ben que así sexa. É a súa vocación. Rosalía feminista non é un sofá mol no que deitarse e abandonarse a ler senón o encontro cunha voz que nas múltiples figuras e figuracións que perfila está decote sacándonos de sitio.

UN INTENTO DE RENOVAR O XÉNERO QUE NON O CONSEGUE DE TODO

Infamia (Xerais, 2019), última novela de Ledicia Costas, presentouse ao público como “unha novela de ritmo vibrante que agarra ao lector e que o conduce aos sumidoiros da condición humana” (contraportada do libro), “a novela que estábamos agardando” (cita dunha dinamizadora cultural reproducida na banda promocional da segunda edición), “un cóctel narrativo de alta tensión” (coñecido crítico na banda da terceira), etc.Porén, se atendemos ao resultado, non coido que esteamos aquí ante unha novela “literaria” en que a intriga é unha escusa para o psicoloxismo (non hai personaxes dos que tirar, como explicarei no sucesivo).

APRENDER (E GOZAR) DOS CAMBIOS

A miña familia: 3 +1 = 7. As matemáticas non sempre son exactas, as historias non son como nolas contaron e as familias non son necesariamente compostas por papá+mamá+neno(s) e/ou nena(s) descendentes bioloxicamente, branc@s e occidentais todiñ@s. A familia nuclear é radioactiva, diciamos hai anos nas manis feministas. Empezar a romper con ese clixé é un labor urxente da educación e da cultura: o clásico debuxo de papá, mamá, nen@s, casa, coche e can está demasiado vixente no noso imaxinario e no das crianzas.

XOSÉ MARÍA ÁLVAREZ BLÁZQUEZ, O ENSINO E A CULTURA

Cando espertaba en min a inquedanza galeguista, a fins dos anos sesenta, dei en atopar libros de Galaxia, por suposto, pero tamén saídos do prelo das editoriais Monterrei (1950-1967) e Castrelos (1963-1979), con que puiden alimentala, polo que resultaron importantes para a miña sensibilización cultural e diría que mesmo sentimental, que tal foi a índole inicial da miña concienciación. Quizais tamén de boa parte da miña xeración. A política viría despois.

ISTO NON É A MALDITA “OS GOONIES”

Esta obra será coñecida, para moita xente, máis pola serie producida pola cadea británica Channel 4 e logo distribuída a nivel global por unha plataforma de vídeo por demanda, que polo libro de Charles Forsman. Un erro craso! Dous adolescentes –que por sorte saen do atragoante, sobreexposto e repugnante estereotipo da pastelosa Os Goonies– Alyssa e James, en plena busca do seu sitio, do que son e do que queren ser.

RETRANCA CABREADA E MAXIA NEGRA

Adoita asociarse o espírito despreocupado e xoguetón do rock and roll máis básico coa falla de compromiso político ou social nas súas letras. A estas alturas un ten claro que o rock and roll, a música en xeral, non precisa de coartadas ideolóxicas ou obrigacións sociais para cumprir co seu auténtico compromiso co oínte: emocionar, divertir, facer bailar…

BLINDED BY THE LIGTH: BANDAS SONORAS VITAIS

Nos últimos meses, veñen chegando ás salas títulos que apostan por distintas conexións entre música pop-rock e cinema. Achegas desde o biopic como Rocketman (Dexter Fletcher, 2019) ou Bohemian Rhapsody (Bryan Singer, 2018) –recollían a traxectoria de Elton John ou Queen, respectivamente– ou filmes que gustan afondar na importancia da pegada emocional que cancións e melodías deixan na banda sonora de cada quen.

VÍA MATRILINEAL. ILUMINATIVA

Mariña Brei Catrofes ten unha enfermidade ruín e queda sen fala. Para fóra. Para dentro percorre a súa vida, nun traballo practicamente continuado niso que quen fomos estudantes de filoloxía chamamos estilo indirecto libre. Así avanza O mar que nos leva, publicada por Xerais no remate do 2018. Presentir a morte e ollar cara ao vivido, poderiamos pensar nun espazo clásico. Así e todo, as cuestións infrecuentes son de signo variado na novela.

EL PIONERO: O NOVO OPIO DO POBO

Títulos como El caso Asunta: Operación Nenúfar (2017), Muerte en León (2019) ou El caso Alcásser (2019) constatan o auxe das series de non ficción que amplían contidos españois en plataformas coma HBO ou Netflix. Son producións que rastrexan fontes, imaxes, documentos e titulares da época xunto a declaracións de implicados e testemuñas para tentar achegar unha narración o máis aséptica posible sobre sucesos que conmoveron a sociedade do momento.

A MÁIS LATINOAMERICANA DAS NOVELAS GALEGAS

Moitas veces foi contada a historia da emigración na literatura galega. Con todo, hai quen pensa que todas esas páxinas publicadas non deron aínda “a gran novela da emigración”. Se iso é verdade, se as letras de Galicia mantiñan baleira a cadeira de honra para esa memoria colectiva, pode que con Sándalo, a segunda ficción da escritora María Xosé Porteiro, ese oco estea preto de ser pechado.