A Igrexa Católica tendeu case sempre a un inmobilismo acomodaticio, burocrático e corrupto que se xustificaba polo principio de autoridade, o cerimonial suntuoso, o fetichismo dos dogmas e, sobre todo, polo monopolio autootorgado para a interpretación da vontade divina. Os crentes máis submisos, que foron e son a inmensa maioría, aceptaban docilmente as indiscutibles palabras dos cregos, aínda que cada certo tempo aparecían minorías de intensitos -reformadores, místicos e tamén algúns toliños- que non fiaban a salvación das súas almas a pontífices e prelados que encargaban asasinatos, armaban exércitos, queimaban herexes, lexitimaban matanzas, falsificaban documentos e practicaban con fruición a pedofilia.
Como non pretendo facer anticlericalismo barato, direi que entre os membros do clero houbo e hai moitas persoas boas, decentes e dispostas a axudar a quen o necesitan. E pódese aceptar tamén que algúns dos príncipes da Igrexa máis tendentes ao homicidio, á simonía, ao latrocinio, ao lenocinio ou ao estupro (e mesmo a todo iso á vez) compensaron algo estas vilezas coa encarga de marabillosas obras de arte que fixeron do mundo un lugar máis fermoso. Luces e sombras, piedade e sangue, beleza e dor… Como sempre foi e será alá onde haxa seres humanos.
Herdanza artística
O papel desempeñado pola Igrexa na formación de gran parte da herdanza artística europea desde o século IV ata o XIX non é un asunto desdeñable ou menor. Desde as catedrais góticas aos templos barrocos que seguen sinalando os centros das cidades, pasando polas humildes capeliñas do románico rural, a Igrexa garantiu para moitos séculos a súa presenza física nun mundo cada vez máis secularizado e liberado do control dos sacerdotes. Esa presenza diminuíu moito nas festas esparexidas polo calendario, pero experiméntase máis que nunca, a través de pinturas e esculturas, nos museos, nos libros e nas revistas, no cine e na publicidade, na televisión e en internet. Nos últimos 150 anos a arte foi a agarradoira, talvez inesperada, que lle quedou a unha Igrexa situada ao borde do precipicio pola súa incapacidade para adaptarse ao mundo nacido cos avances da Ilustración, do liberalismo e da sociedade industrial.
Serán Rosalía e Ainara, a nena que fala con Deus en Los domingos, as abandeiradas do inicio dun rexurdimento relixioso neste anaco de mundo?
A arte -tanto a sacra como a secular-, entendida xeralmente como un medio de disfrute ou como algo que é case obrigado ir ver cando se viaxa, converteuse durante o último século e medio nunha cousa descontextualizada, ubícua e cotiá nas sociedades occidentais. É posible que nin o dez por cento dos europeos saiban dicir nada de Descartes, Hobbes ou Hegel, pero sería raro que unha porcentaxe moito maior non respondese afirmativamente se lles preguntasen por unha obra de Leonardo da Vinci, Miguel Anxo ou Van Gogh.
Este período de protagonismo social da arte coincide case exactamente coa decadencia do poder da Igrexa Católica. Tamén do seu poder artístico: a arte promovida desde o Vaticano e as súas terminais afundiuse de maneira estrepitosa nunha vulgaridade curil e triste, fea e case soez se a comparamos coas espléndidas producións do pasado. É certo que hai uns poucos exemplos de arquitectura católica contemporánea verdadeiramente pasmosa (Gaudí, Le Corbusier, Niemeyer, Saarinen, Tange) que sobresaen como perlas entre miles de igrexas horrorosas, algunhas delas tan famosas coma o pomposo e absurdo Sacre-Coeur do Montmartre parisino, ou como a catedral da Almudena, trapalleira apoloxía da aberración a gran escala da que Madrid non debería sentirse orgullosa. Polo que respecta á pintura e á escultura, a Igrexa Católica é toda ela un excelso museo que non admite a entrada de case ningún artista posterior a 1870.
Dúas obras de arte no centro do debate
Pero os lectores racionalistas e empiristas, agnósticos e ateos, non deben facerse ilusións: a vella toupeira eclesial aínda non dixo a última palabra e rexurde agora prestando conceptos e argumentos a obras de arte magníficas, como as que hai ben pouco nos acaban de entregar Rosalía (Lux) e Alauda Ruíz de Azúa (Los domingos). A coincidencia no tempo (quen sabe se non se trata un sinal divino!) do disco da barcelonesa e da película da bilbaína avivou un deses eternos debates sobre “a xuventude actual”, que seica se está interesando, por primeira vez no que vai de século, na relixión e máis particularmente no catolicismo. A arte ao rescate da fe murcha e en retirada? Serán Rosalía e Ainara, a nena que fala con Deus en Los domingos, as abandeiradas do inicio dun rexurdimento relixioso neste anaco de mundo? Ou quedará todo nunha nova moda pop coas súas correspondentes translacións á roupa, a maquillaxe e os curtes de pelo?
Sería sensato que o debate fose máis alá do catolicismo, entre nós tan divisivo, e se situase no marco máis amplo da relixiosidade.
Non sei se, cando este artigo apareza, o asunto do retorno católico seguirá entretendo a xornalistas e tertuliáns ou xa será pasado esquecido. As cousas van máis rápido que nunca e supoño que isto ten que ver con que os medios dixitais non paran de subir iso que chaman contidos nin de día nin de noite, e unha voracidade semellante esgota antes os temas e os converte axiña en cousas efémeras e antigas. De todos modos, co anunciado retorno parece que hai movemento de fondo. Sería sensato que o debate fose máis alá do catolicismo, entre nós tan divisivo, e se situase no marco máis amplo da relixiosidade, e no que esta implica en canto desexo de sentido, ansia de pertenza e mesmo vía de escape dun mundo xuvenil cada vez máis limitado pola pantalla do móbil. Tampouco semella ben orientada a simplificación do asunto mediante a división tradicional entre dereitas e esquerdas, aínda que vai ser case imposible desvinculalo da guerra político-cultural vixente. Desde logo, se dúas artistas como Rosalía e Ruíz de Azúa simbolizan e centran ese debate, a afinidade da nova tendencia -ou moda- coa extrema dereita ou co nacionalismo trumpista-cristiano queda, sen dúbida, descartada.
