Unha das cousas que máis chamativas me resultan na era de internet é esa propensión a buscar na rede información inmediata sobre calquera cousa. Internet está hoxe chea de preguntas do máis variado, algunhas moi básicas e outras máis complexas. As respostas tamén son de todo tipo, algunhas moi nesgadas e outras máis obxectivas, pero todas teñen en común que son brevísimas.
A primeira sensación que un saca desta práctica tan estendida de preguntarlle a google é que a xente se conforma con pouco. E tamén me dá a impresión de que esa pouquidade informativa vai da man dunha especie de curiosa pulsión taxonómica. Naturalmente non estou pensando no normal uso das palabras para darlle nome aos obxectos comúns, nin tampouco en nocións pertencentes á orde das ciencias: despois de todo e por moito que o mundo cambie, unha suma é sempre unha suma e o osíxeno é sempre o osíxeno. Ao que me refiro, máis ben, é a esa manía de atribuírlle a cada palabra (incluídas as que denominan procesos históricos, movementos artísticos ou escolas filosófícas) unha definición sumaria, mínima e inalterable.
Estou pensando nas cousas humanas, cuxa condición é sempre cambiante e quizais non definitivamente sumisa a pautas tan previsibles como as que o algoritmo supón. Esas cousas non funcionan igual que o osíxeno e as sumas. En ámbitos como a arte, a música, a literatura, a filosofía, a historia ou a política, as palabras e os conceptos que elas expresan viven nunha constante redefinición, adquirindo significados novos e desbotando ou acoutando outros nun segmento particular do tempo histórico. Esta condición evolutiva e mutante dos significados cos que pretendemos coñecer e mesmo prever as cousas humanas converte as etiquetas en rótulos orientativos máis ou menos prácticos, pero nunca en traducións perfectas dos fenómenos e procesos que denominan. Porén, na manía definitoria oficiada diariamente por millóns de persoas en google parece subxacer a crenza na correspondencia absoluta e inamovible entre a palabra e a cousa, entre a etiqueta e o produto.
A primeira sensación que un saca desta práctica tan estendida de preguntarlle a google é que a xente se conforma con pouco. E tamén me dá a impresión de que esa pouquidade informativa vai da man dunha especie de curiosa pulsión taxonómica.
Tomemos, por exemplo, palabras como arte ou literatura. Aínda hoxe a súa definición -que son, que obxectos comprenden, cal é a súa función e cales as súas finalidades- segue a ser obxecto de debates tan interesantes e gozosos como probablemente inútiles. Mesmo o léxico relacionado con estes campos de saber é naturalmente polisémico e ambiguo. Non se trata de que palabras como expresionismo, barroco, dramático, ritmo, naturalismo ou beleza poidan significar calquera cousa, pero si é certo que -ao contrario do que ocorre con litio, molécula ou raíz cadrada– o seu significado pode variar ou adoptar matices e calidades diferentes en función do discurso no que se insiren, do momento no que se fan e do público ao que se dirixen. Trátase, sen máis requiloquios, de construcións en gran medida logoteóricas, cunha conexión coas realidades indagadas moi diferente ás que establecen ciencias como as matemáticas ou a química cos seus obxectos de estudo.
Nietzsche dicía algo así como que só admiten definición as cousas que carecen de historia. Seguramente tiña razón: Platón é famoso mesmo entre os estudantes de secundaria pola súa teoría das ideas, pero o que Platón entendía por idea non ten apenas nada que ver co que esa palabra significa para calquera persoa nacida nos tres últimos séculos da nosa desgraciada e marabillosa historia. Sen embargo, a pulsión taxonómica, probable filla do algoritmo e da demanda de información eficaz e velocísima, non fai distingos entre o mutable e o invariable, e outorga un trato exactamente igual ao seguro, ao problemático e ao dubidoso.
A política é un dos territorios onde a manía etiquetista se expandiu con maior rapidez. Non deixa de ser lóxico: a política é un asunto público, cotián e omnipresente sobre o que case todo o mundo ten algo que dicir. O que non ten case ninguén -e tamén é lóxico- son tempo nin ganas para informarse noutro lugar que non sexan google, os telediarios e as redes sociais. A estas últimas, pero tamén a moitos políticos e xornalistas infectados polo seu virus, pódeselles atribuír un logro colectivo non exactamente honroso, consistente en xibarizar e empobrecer ata a terxiversación máis degradada o léxico político.
Supoño que forma parte das guerras culturais esa pelexa por impoñerlle significados únicos a palabras cargadas cunha densísima historia a través da cal desenvolveron mutacións políticas e ideolóxicas que chegaron a converterse en antagónicas. É o caso, por exemplo, da palabra socialismo, usada tanto por socialdemócratas, comunistas ortodoxos e postcomunistas europeos e latinoamericanos. Nos tempos en que eu era novo parecía que case todo o mundo era consciente de que cando Olof Palme, Mário Soares ou Felipe González se reclamaban do socialismo non estaban declinando esa palabra do mesmo xeito que o facían Breznev, Mao ou Fidel Castro. Hoxe, en cambio, a tendencia dominante nas redes identifica a palabra socialismo con Maduro e, en consecuencia, inclúe a calquera socialista entre os políticos aspirantes a dictadores, inimigos das liberdades democráticas e da economía de mercado. Isto procede do mundo de internet, pero xa non pertence só a ese mundo. Está tamén na prensa, nos parlamentos e nas rúas.
Ocorre algo un pouco distinto no debate público coa palabra liberalismo, que é probablemente o concepto máis fatigoso e fuxidío no naufraxio do léxico político. Os seus inimigos asimílano a un versátil espectro de terribles calamidades que van desde o capitalismo salvaxe ata unha forma mal disimulada de fascismo. Os seus siareiros, en cambio, usan a palabra como se fose a consigna dun culto case relixioso cuxa sacerdotisa maior é Isabel Díaz Ayuso, acompañada por outros acólitos do antiabortismo militante.
Ante tanta discrepancia pregúntolle a google, que me ofrece nun nanosegundo as definicións da Real Academia Española. Quédome coa segunda acepción do termo, que explica o liberalismo como “actitude que propugna a liberdade e a tolerancia na vida dunha sociedade”. Doulle un like e a outra cousa.
