O que está a suceder cos Estados Unidos en Irán é quizais o mellor exemplo de como esa gran potencia construíu o seu enorme poder sobre bases que non permiten sostelo indefinidamente e en calquera condición. Segue a ser capaz de destruír cunha eficacia extraordinaria, pero non está claro que poida manter esa capacidade durante o tempo necesario para gañar a guerra.
Como fixo en ocasións anteriores con outras nacións, o exército estadounidense é capaz de castigar agora a Irán con extraordinaria eficacia. Dá golpes moi dolorosos á súa infraestrutura, ás súas forzas armadas e á súa poboación, e sementa o caos e a destrución no seu territorio e economía. Pero os Estados Unidos fraquean e será practicamente imposible que poidan gañar a guerra cando se atoparon cunha resistencia derivada de novas formas de exercela que obrigan a manter os golpes e ofensivas durante moito tempo.
A súa enorme superioridade militar permítelle entrar na guerra e castigar duramente, pero non lle garante saír dela en condicións de vitoria por unha razón bastante sinxela: desde hai décadas, os Estados Unidos foron debilitando progresivamente a súa base industrial en sectores clave para proporcionarlle produción armamentística e autonomía suficientes para enfrontamentos bélicos prolongados.
Unha economía financerizada
Ao rematar a segunda guerra mundial, os Estados Unidos, cuxa poboación representaba o 6% da poboación do planeta, tiñan un PIB equivalente ao 50% mundial, case o 60% da produción industrial de todo o mundo e o 80% de todas as reservas de ouro existentes. Hoxe en día, esas proporcións son do 25%, o 17% e o 25%, respectivamente.
O xiro que o mudou todo produciuse no último cuarto do século pasado, coa globalización.
Os Estados Unidos favoreceron que as súas grandes empresas industriais se desprazasen aos países con man de obra máis barata para obter maiores beneficios que logo volvían para alimentar o seu sector financeiro. Deixou de ser o gran taller do mundo para converterse no centro de mando e da especulación financeira global. A industria manufactureira pasou de representar o 25% do PIB en 1950 ao 9,5% en 2025. E nese mesmo período as finanzas pasaron do 2,5% ao 8% (ou do 7% ao 22,5% se se lle suman os seguros e alugueiros).
Durante décadas, a operación funcionou. Os Estados Unidos podían endebedarse sen acougo para comprar bens -moitos deles estratéxicos- porque o dólar seguía sendo a moeda de referencia global. A afluencia de beneficios financeiros compensaba o seu déficit comercial.
Esa acumulación de poder financeiro permitiu consolidar un poder militar global sen precedentes. Cunha moeda de reserva mundial e capacidade case ilimitada de endebedamento, os Estados Unidos sostiveron un exército despregado en centos de bases e afrontaron guerras extremadamente custosas, como a de Iraq, sen comprometer a súa estabilidade a curto prazo.
As limitacións dun imperio sen industria
Co paso do tempo, porén, esa situación foi amosando unha gran fraxilidade en todos os terreos, e particularmente no militar.
China aproveitou a globalización para desenvolver unha base industrial moito máis sólida, mentres que as sucesivas intervencións militares estadounidenses contribuíron a que outros países buscasen alternativas ao dólar. Ao mesmo tempo, os beneficios financeiros concentrábanse en Wall Street e orientábanse á especulación, deteriorando progresivamente a infraestrutura material da economía estadounidense.
A economía financeirizada dos Estados Unidos foise convertendo nunha de papel, fronte ás doutros países e fundamentalmente á de China que optaran por consolidar a industria como o seu principal motor e sostén. E algo parecido lle comezou a ocorrer á súa capacidade militar.
Os Estados Unidos manteñen un despregamento global con centos de bases, pero dedica a maior parte do seu orzamento a soster esa estrutura: entre un 30% e un 40% destínase a persoal, outro 20-30% a operacións e mantemento, e só arredor dun 15–20% á adquisición de novos sistemas.
Este modelo comeza a amosar os seus límites cando as guerras deixan de decidirse pola superioridade inicial e pasan a depender da capacidade de soster o esforzo no tempo.
En conflitos recentes, os Estados Unidos tiveron que empregar grandes cantidades de munición de alta precisión en períodos moi curtos de tempo (máis de 800 mísiles Tomahawk en pouco máis dun mes de guerra en Irán). Diversos informes do propio Departamento de Defensa e análises de centros independentes advirten de que a capacidade de produción actual é limitada e que a reposición destes sistemas pode levar anos. Cada vez ten máis dificultade para soster ritmos de consumo propios dunha guerra prolongada.
A fabricación dos novos sistemas de defensa e ataque require cadeas de subministración complexas: compoñentes electrónicos, sistemas de guiado e materiais avanzados que non se producen en masa. Son caros, sofisticados e lentos de fabricar e, sobre todo, dependen dun ecosistema produtivo global e non autónomo nos Estados Unidos.
Durante décadas, a vantaxe estadounidense consistiu en poder producir máis ca ninguén. Hoxe mantén a capacidade de destruír máis ca calquera outro país, pero ten crecentes dificultades para repoñer ao mesmo ritmo esa capacidade. Os Estados Unidos seguen tendo o exército máis poderoso do mundo, pero depende dunha base industrial que xa non controla plenamente.
A súa industria militar está deseñada para conflitos curtos e tecnoloxicamente dominados, non para guerras longas de desgaste onde o decisivo é a capacidade de produción sostida.
O propio Departamento de Defensa advertiu de vulnerabilidades en áreas críticas como a microelectrónica, os materiais estratéxicos ou os compoñentes industriais. Incluso se detectaron dependencias inesperadas na cadea de subministración de sistemas avanzados ou nas infraestruturas das bases e onde se producen as municións.
Xa non abonda con ter diñeiro para gañar guerras se non se pode transformar rapidamente en produción, porque o diñeiro non fabrica mísiles se non existe a capacidade industrial para facelo.
Como advertiron diversos informes do propio sistema de defensa estadounidense, o problema non é unicamente o consumo de munición, sino a capacidade de reposición. A base industrial de defensa “non está adecuadamente preparada para o entorno actual” e, en escenarios de alta intensidade, os Estados Unidos poderían quedar sen determinados sistemas en cuestión de días. Repoñelos non é inmediato: pode levar anos, e incluso máis de oito nalgúns casos, mentres que a produción de certos mísiles require ata dous anos. A cuestión, por tanto, non é se pode destruír máis ca ninguén, senón se pode soster ese ritmo de destrución no tempo. Como sinalaba recentemente a analista Mackenzie Eaglen, do conservador American Enterprise Institute, “guerra tras guerra, os Estados Unidos seguen quedando sen municións”.
E a esta enorme limitación únese outra non menos limitante para os Estados Unidos. A guerra moderna introduce unha enorme asimetría de custos, como tamén se está comprobando en Irán: hai que utilizar sistemas de defensa moi caros para neutralizar ameazas moito máis baratas. Os drons de baixo custo obrigan a utilizar interceptores que multiplican varias veces o seu prezo e iso fai que a superioridade tecnolóxica deixe de ser unha vantaxe cando non se pode soster.
Dito todo isto dun xeito máis simple: os Estados Unidos seguen tendo o exército máis poderoso, eficaz e con maior capacidade de dar un golpe letal, pero sempre que a guerra non se prolongue demasiado.
Irán e a estratexia do desgaste
Irán comprendeu ben esa limitación do imperio estadounidense e por iso enfróntase a el sen perseguir unha vitoria militar clásica que nunca podería alcanzar. Abóndalle con prolongar o conflito, elevar os custos e tensionar o sistema global.
Non é, nin de lonxe, unha potencia industrial. Décadas de sancións limitaron severamente o seu acceso a tecnoloxía avanzada, a súa capacidade manufactureira é modesta e as súas cadeas de subministración están sometidas a unha presión constante. Non pode gañar unha guerra convencional contra os Estados Unidos. Probablemente o sabe. Pero esa é, exactamente, a clave: non necesita gañala, senón non perdela inmediatamente. E para iso, as súas limitacións importan menos que as do adversario, porque a asimetría non opera no plano da capacidade total (totalmente a favor dos Estados Unidos), sino no do tempo para as partes. Cada semana de conflito que Irán pode soster -con drons baratos, coa ameaza latente sobre o estreito de Ormuz ou as fontes de petróleo, gas e xofre- é unha semana que os Estados Unidos teñen que financiar, repoñer e xustificar politicamente ante a súa propia opinión pública. A debilidade, ben administrada, pode ser unha forma de resistencia. Non porque Irán sexa forte. Senón porque a guerra de desgaste non a gaña quen ten máis, senón quen aguanta máis. A Irán non lle fai falta gañar a guerra para impedir que os Estados Unidos e Israel a gañen.
A gran potencia que domina o mundo non se enfronta hoxe a un inimigo máis forte, senón a algo moito máis incómodo que lle pode facer perder a guerra: as consecuencias do seu propio éxito. O mesmo proceso que permitiu maximizar beneficios ás súas grandes empresas industriais debilitou a capacidade material necesaria para soster o poder militar dos Estados Unidos.
Durante décadas, o seu poder descansou sobre unha combinación de industria, finanzas e forza militar. Hoxe, esa combinación segue existindo, pero perdeu equilibrio. Segue tendo o exército e as finanzas máis poderosas do mundo, pero carece da base material necesaria para soster o seu poder cando a guerra deixa de resolverse en operacións rápidas e pasa a depender da capacidade de produción.
Ao final, como case sempre, a cuestión non é quen golpea máis forte, senón quen pode seguir facéndoo cando as facturas empezan a chegar. Neste caso, en forma dunha capacidade de produción da que os Estados Unidos carecen nestes momentos.
P.S. Despois de ter entregado este artigo para publicar, infórmase do ultimato de Trump a Irán: se non abre o estreito, esnaquizará a civilización, di. Afirma que bombardeará instalacións civís, fontes de enerxía… calquera cousa que se lle poña por diante. Non lle preocupa recoñecer que se vai converter (se non o era xa) nun criminal de guerra. Non creo que isto invalide a tese do meu artigo. Máis ben ao contrario. Os Estados Unidos deben tratar de gañar dando golpes cada vez máis letais e rápidos, precisamente polo que acabo de sinalar. Quizais me equivocase co título e debería ter dito “Imperio sen industria, imperio brutal”.
Versión en galego do orixinal publicado no blog de Juan Torres
