Durante décadas, os bancos centrais falaron antes que ninguén, dicindo o que había que facer e coa prepotencia típica de quen está seguro de que posúe a verdade absoluta. Os seus directivos actuaron sempre como árbitros da política económica en xeral e únicos custodios da credibilidade institucional.
Por iso sorprende tanto a cautela e mesmo o mutismo actual. A presidenta Lagarde fala con descoñecida modestia: “simplemente non podemos ofrecer unha orientación“. Na Reserva Federal, Powell, en lugar de pontificar como era habitual, limitouse a subliñar “a incerteza que rodea o choque do petróleo”.
Estes días, os bancos centrais dan a imaxe do xogador que mira desde a bancada sen saber se o adestrador lle vai pedir que saia ao campo nin que deberá facer se ten que xogar.
Unha actitude moi distinta á que adoptaron cando estourou a guerra en Ucraína e os prezos da enerxía se dispararon. Inmediatamente mantiveron que a inflación era de natureza monetaria e responderon co seu único instrumento: a subida de tipos. Sen importarlles que a inflación tivese unha orixe claramente externa; nin que subir o prezo do diñeiro sobre uns custos enerxéticos xa disparados supuxese botar máis leña ao fogo.
Prepotencia inxustificada
A tradicional actitude prepotente dos bancos centrais foi sempre, cando menos, rechamante, porque todos eles cargan cun longo historial de predicións erradas e de consecuencias devastadoras.
Powell insistiu en que a inflación postpandémica era “transitoria”. Non o era. A presidenta Lagarde asegurou que sería “moi improbable” unha subida de tipos en 2022. Subiunos ese mesmo ano. O Banco da Reserva de Australia prometeu publicamente que os tipos non subirían ata 2024; subiunos en 2022.
Sendo unha das súas principais funcións garantir a estabilidade financeira, resulta que a crecente independencia dos bancos centrais non evitou unha maior recorrencia de episodios de inestabilidade.
Non son anécdotas illadas. Os estudos académicos mostran que as proxeccións dos principais bancos centrais estiveron sistematicamente nesgadas na mesma dirección (mostrando escenarios máis optimistas que a realidade) e que os seus erros, casualmente, sempre tenden a favorecer o sector financeiro e os grandes capitais.
Máis independencia e poder, peor rendemento
É moi significativo que os grandes erros e fracasos dos bancos centrais se producisen precisamente cando gozaron de total independencia e, ademais, sempre polo mesmo motivo.
Sendo unha das súas principais funcións garantir a estabilidade financeira, resulta que a crecente independencia dos bancos centrais non evitou unha maior recorrencia de episodios de inestabilidade. A base de datos máis recente rexistra máis de 151 crises bancarias sistémicas de 1970 a 2019, 200 de débeda soberana desde 1960 e 414 cambiarias desde 1950: o período de maior densidade de crises de toda a historia documentada.
Nin sequera se pode dicir que a inflación se mantivese controlada grazas á política monetaria, pois moderouse por factores estruturais: a integración de China que afundiu os prezos industriais en Occidente; e as políticas de recortes, o envellecemento demográfico, a desigualdade e a debilidade investidora que mantiveron a economía co freo pisado. Cando esas forzas desapareceron -coa pandemia e as guerras comerciais-, a inflación volveu con virulencia e os bancos centrais non souberon prevelo nin explicalo.
Ademais, unha cousa é domar un indicador estatístico e outra frear as subidas de prezos do que máis importa. A inflación xeral acumulada na UE entre 2010 e 2024 foi do 39%, pero os prezos da vivenda subiron o 53%. Mentres os prezos de consumo se moderaban por factores estruturais, os activos -vivenda, bolsa, débeda- encarecíanse, sen que os bancos centrais fosen capaces de evitalo. E esta inflación é a que máis condiciona a vida económica real.
A razón pola que se producen tantos fallos, os erros continuos e graves dos bancos centrais é algo cada día máis evidente. Non son, como se quere facer crer, institucións técnicas ou neutrais. Como expliquei con detalle no meu libro Más difícil todavía, responden a un deseño ideolóxico baseado desde os anos oitenta en tres grandes piares: a inflación é un fenómeno monetario, a súa independencia é un principio reitor imprescindible para evitar expectativas inflacionistas e os tipos de xuro son a ferramenta necesaria e suficiente para influír sobre os prezos.
O primeiro cae ante a evidencia: a inflación ten múltiples causas e aplicar sempre a mesma resposta é como receitar o mesmo tratamento para calquera enfermidade.
O segundo mostrou os seus límites nas crises. Durante a pandemia, a coordinación cos gobernos foi inevitable, aínda que improvisada e sen un marco institucional claro.
O terceiro é cada vez máis cuestionado. Os tipos de xuro non afectan por igual a todos os sectores nin garanten unha transmisión eficaz ao conxunto da economía.
O silencio actual dos bancos centrais non é humildade. É parálise. É o do técnico que descobre que os indicadores non responden como indica o manual.
Cambio de actitude ou falta de rumbo?
Á vista de tantos fallos acumulados, cabe preguntarse se a moderación destas últimas semanas significa que os bancos centrais se decataron dese nesgo e dos seus efectos nocivos e que, por tanto, están dispostos a rectificar.
Naturalmente, non podemos saber o que pasa pola cabeza dos seus dirixentes, pero si coñecemos as súas análises e os instrumentos aos que se seguen aferrando para tomar medidas ante os problemas económicos. E aí non hai moita marxe para o optimismo.
A economía global está en tensión desde hai tempo e os prezos suben por múltiples factores: aranceis de Trump, concentración dos mercados, restrición crediticia, burbulla da intelixencia artificial e, ultimamente, pola guerra de Irán. Porén, os bancos centrais seguen pensando se utilizan ou non o único instrumento de sempre: os tipos de xuro. E o problema é evidente. Subir tipos arrefría a demanda, pero non resolve colos de botella nin baixa o prezo da enerxía. O que provoca, pola contra, é un efecto claro: encarece o financiamento, frea o investimento e debilita a actividade. E non hai que ser un lince para darse conta de que, en economías deprimidas como a europea que crece ao 0,9%, ou na de Estados Unidos afectada polos aranceis, iso podería ser unha puntada definitiva que as frease en seco. Unha vez máis, subir agora os tipos só beneficiaría aos grandes posuidores de capital e paralizaría aínda máis a actividade económica.
O silencio actual dos bancos centrais non é humildade. É parálise. Non se parece ao do sabio que cala porque sabe que as palabras precipitadas fan dano. É o do técnico que, diante dun taboleiro de control para o que foi adestrado en condicións de laboratorio, descobre que os indicadores non responden como indica o manual.
O problema non é que os bancos centrais se equivoquen tanto. É que actúan como se non puidesen equivocarse nunca.
O que os feitos están impoñendo, coa forza acumulada de varios choques simultáneos, é o recoñecemento de que os modelos dos bancos centrais non serven. Cada vez resulta máis evidente que o único instrumento que utilizan produce efectos imprevisibles cando os problemas son de natureza mixta e complexa. A arquitectura da política monetaria está mal deseñada e non é útil ante os problemas económicos do noso tempo.
Todo indica que os bancos centrais empezan a ser conscientes disto. Dino, entre liñas, cando admiten, como Lagarde, que non poden “ofrecer orientación”, ou cando Powell subliña a incerteza como se fose unha novidade e non a condición permanente da economía real.
Por iso, agora que o adestrador lles di que se preparen para saír ao campo, trémenlles as pernas.
As reformas que se necesitan
É un erro alegrarse da moderación e cautela actual dos bancos centrais. É só unha mostra da súa impotencia que nos indica a urxencia de redeseñalos profundamente.
Hai que ampliar o seu mandato máis aló do control da inflación, incluíndo estabilidade financeira sistémica, prevención de burbullas de activos, sustentabilidade ambiental e obxectivos de desenvolvemento sostible, avaliando os efectos distributivos de cada decisión.
Débese redefinir a medición da inflación, incluíndo o prezo efectivo da vivenda -non o aluguer equivalente hipotético- e os activos que realmente determinan o benestar das persoas e a boa marcha das empresas.
É imprescindible substituír a brocha gorda dos tipos de xuro por instrumentos cirúrxicos: coeficientes de capital contracíclicos, límites á relación préstamo-valor en hipotecas, requisitos de liquidez sectoriais que actúen sobre os focos de fraxilidade sen afogar o conxunto da economía…
Urxe reformar a súa gobernanza: os órganos de goberno dos bancos centrais son socialmente homoxéneos, o que xera puntos cegos colectivos. Necesítase diversidade de enfoques, rendición de contas real ante os parlamentos e avaliacións externas independentes.
E é fundamental institucionalizar a coordinación da súa política monetaria coa política fiscal, non como subordinación, senón como arquitectura: protocolos formais, transparentes e suxeitos a rendición de contas.
O problema non é que os bancos centrais se equivoquen tanto. É que actúan como se non puidesen equivocarse nunca. E que llo estamos permitindo.
Tradución ao galego do orixinal publicado no blog de Juan Torres
